Większość z nas trafia do jogi przez ciało: mata rozwinięta w cichym pomieszczeniu, pozycja utrzymywana do chwili, gdy oddech się uspokoi. Jednak za tymi pozycjami tradycja kryje coś szerszego: cały sposób kierowania uwagą i przechodzenia przez dzień z odrobinę większą uważnością. Mapa tej drogi jest stara i łagodna. Nie wymaga od ciebie wszystkiego naraz.
Joga wykracza daleko poza ćwiczenia fizyczne. Jej starsze serce tkwi w ośmiu członach jogi, opisanych w Jogasutrach Patandżalego. Ta ośmiostopniowa ścieżka, Asztanga, od sanskryckich słów ashta (osiem) i anga (człony), ujmuje całą praktykę w jedną spokojną całość, w której ciało jest tylko pierwszymi drzwiami.
Osiem członów jogi
Osiem członów oferuje ramy do harmonijnego rozwoju - wewnętrznego i zewnętrznego. Nie są to stopnie, po których należy wspinać się po kolei, lecz części jednej żywej całości, którą z czasem można poznawać i wplatać w swoje życie. Potraktuj pozycje, od których większość z nas zaczyna, jako wejście, a nie cały dom.
- Yama (zasady etyczne). Zasady kierujące naszym stosunkiem do otaczającego nas świata: niestosowanie przemocy (ahimsa), prawdomówność (satya), niekradzenie (asteya), właściwe korzystanie z energii i samokontrola (brahmacharya) oraz nieprzywiązywanie się do posiadania (aparigraha).
- Niyama (osobiste praktyki). Praktyki rozwijające wewnętrzną dyscyplinę i szacunek do siebie: czystość (saucha), zadowolenie (santosha), zdyscyplinowany wysiłek (tapas), samopoznanie (svadhyaya) i poddanie się wyższemu celowi (Ishvara Pranidhana).
- Asana (pozycje). Aspekt jogi najbardziej znany na Zachodzie - fizyczne pozycje, które stabilizują ciało, przynoszą mu ulgę i przygotowują je do siedzenia.
- Pranayama (praca z oddechem). Praca z oddechem i dostrzeganie, jak ściśle wiąże się on z naszym stanem psychicznym i emocjonalnym.
- Pratyahara (wycofanie zmysłów). Zwracanie zmysłów do wewnątrz, z dala od przyciągania zewnętrznych bodźców.
- Dharana (koncentracja). Skupianie uwagi na jednym punkcie - oddechu, mantrze lub przedmiocie - i jej podtrzymywanie.
- Dhyana (medytacja). Stan spokojnego, niewymuszonego skupienia, w którym umysł cichnie.
- Samadhi (wchłonięcie). W ujęciu Patandżalego człon, ku któremu zmierza ścieżka - głęboki bezruch, w którym zwykłe poczucie oddzielenia zanika.
Historyczne tło ośmiu członów
Osiem członów zostało opisanych przez maharisziego Patandżalego w jego przełomowym dziele, Jogasutrach, datowanych zwykle na około 400 rok n.e. Słowo sutra oznacza „nawlekać lub tkać”, co podpowiada, jak te około 195-196 aforyzmów, krótkich i zwięzłych sentencji, łączy się w spójną filozofię.
Jogasutry dzielą się na cztery części. Druga, Sadhana Pada (księga praktyki duchowej), wymienia osiem gałęzi w sutrze 2.29. Patandżali przedstawia ośmioraką ścieżkę jako sposób łagodzenia ludzkiego cierpienia i zbliżania się do samorealizacji. Tradycja opisuje najgłębsze etapy tego procesu na swój własny sposób: pierwsze wchłonięcie (savikalpa lub samprajnata samadhi), w którym nadal zachowuje się ciche poczucie podmiotu i przedmiotu, otwiera drogę ku pełniejszemu wchłonięciu (nirvikalpa lub asamprajnata samadhi), a kaivalja, wyzwolenie, zostaje nazwana celem tej ścieżki.
Oryginalny sanskryt dotyczący ośmiu gałęzi, przytoczony w sutrze 2.29, brzmi:
यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि ॥ २.२९॥
(Jama nijama asana pranajama pratjahara dharana dhjana samadhi asztau angani || 2.29 ||)
Opisuje się, że te osiem gałęzi wspólnie kształtuje bardziej harmonijny umysł, ciało i ducha, prowadząc praktykującą osobę ku ugruntowanemu poczuciu dobrostanu i wolności.
Jama, standardy etyczne
Tradycyjna ścieżka jogi rozpoczyna się od Jamy: zasad etycznych kształtujących sposób, w jaki spotykamy się ze światem wokół nas. To nie tyle lista reguł, ile sposób postępowania, który stopniowo staje się naszym udziałem. Jama zachęca do wytrwałej wewnętrznej dyscypliny - do rozwijania się, a nie do spełniania nakazu - i prosi, by ucieleśniać takie wartości jak:
- Ahimsa (अहिंसा). Niestosowanie przemocy i współczucie w myślach, słowach i czynach.
- Satja (सत्य). Prawdomówność i uczciwość w sposobie, w jaki mówimy i odnosimy się do innych.
- Asteya (अस्तेय). Niekradzenie - nie tylko rzeczy, lecz także czasu, energii i pomysłów.
- Brahmaćarja (ब्रह्मचर्य). Klasycznie wstrzemięźliwość i właściwe korzystanie z energii życiowej; współcześnie najczęściej praktykowane jako umiar i samokontrola zmysłów.
- Aparigraha (अपरिग्रह). Wolność od chciwości i przywiązania, odnajdywanie zadowolenia w tym, co posiadamy, bez nieustannego gromadzenia.
Nijama, osobiste praktyki
Nijama, druga gałąź, kieruje uwagę do wewnątrz, ku osobistym praktykom, które kształtują charakter i wzmacniają determinację. Podczas gdy Jama kieruje uwagę na zewnątrz, Nijama zwraca ją ku domowi. Pięć nijam to:
- Sauća (शौच). Czystość ciała, ale także umysłu i mowy.
- Santosza (संतोष). Zadowolenie, odnajdywanie spokoju w tym, co jest, i docenianie chwili obecnej.
- Tapas (तपस्). Zdyscyplinowany wysiłek i wytrwałość, ciepło konsekwentnego zaangażowania.
- Svadhjaja (स्वाध्याय). Samodzielne studiowanie, lektura tekstów, refleksja nad własnymi myślami i działaniami oraz coraz bardziej szczere poznawanie siebie.
- Ishvara Pranidhana (ईश्वरप्रणिधान). W tekście oznacza poddanie się boskości, rozumianej szeroko jako wyższa siła, głębszy cel lub po prostu rezygnacja z potrzeby kontrolowania wszystkiego.
Nijama to cicha, codzienna praca. Wiele osób odkrywa, że prowadzenie dziennika do samopoznania i refleksji daje Svadhyayi przestrzeń do istnienia - miejsce, w którym można zauważać to, co się powtarza, i to, co się zmienia.
Asana, pozycje fizyczne
Asana, najbardziej rozpoznawalny na Zachodzie aspekt jogi, to praktyka pozycji fizycznych. Słowo pochodzi z sanskryckiego określenia „siedzisko” i pierwotnie odnosiło się do stabilnej pozycji siedzącej - ciała ułożonego tak, by można było siedzieć i oddychać.
Wiele pozycji sprzyja medytacji, ale sednem asany jest znalezienie jednej, Sthira Sukhasany, która pozwala zachować stabilność, wygodę i bezruch. Stabilna poduszka do siedzenia może decydować o tym, czy siedzisz, czy siedzisz wygodnie, a ta drobna różnica często przesądza o tym, czy usiądziesz ponownie jutro.
Na głębszym poziomie asana polega na połączeniu umysłu, ciała i oddechu w jedno. Podczas utrzymywania pozycji uwaga przesuwa się od powierzchni ciała ku czemuś spokojniejszemu, co znajduje się głębiej.
Warto pamiętać, że asana jest tylko jedną z ośmiu gałęzi jogi. Sama w sobie oferuje wiele, ale zgodnie z tradycją pełniejsza przemiana ma wynikać z pracy ze wszystkimi ośmioma gałęziami jednocześnie.
Pranajama, praktyka oddechowa
Pranajama, czwarta gałąź jogi, koncentruje się na oddechu. Słowo to wywodzi się z dwóch sanskryckich rdzeni: prana, oznaczającego „oddech” lub „siłę życiową”, oraz ayama, oznaczającego „wydłużenie” lub „regulację”.
Oddech jest blisko związany z umysłem. Pranajama uznaje tę więź i łagodnie z nią pracuje, a zgodnie z tradycją regulowanie oddechu ma przynosić spokój, skupienie i wewnętrzną równowagę. Wiele osób lubi najpierw nadać zapach powietrzu, na przykład używając kilku kropli olejku eterycznego podczas praktyki oddechowej, aby zmysły wiedziały, że nadszedł czas, by zwolnić.
Istnieje wiele technik, z których każda ma swój charakter. Do częściej stosowanych należą:
- Ujjayi Pranayama (oddech zwycięstwa). Delikatne zwężenie gardła tworzy przy każdym wdechu i wydechu miękki, przypominający szum oceanu dźwięk.
- Nadi Shodhana (oddychanie naprzemienne przez nozdrza). Oddychanie przez jedno nozdrze naraz; zgodnie z tradycją ma to przywracać równowagę obu stronom.
- Kapalbhati (oddech rozświetlający czaszkę). Bardziej energiczna technika polegająca na szybkich, mocnych wydechach, po których następują bierne wdechy.
Praktykujący opisują pranajamę jako sposób na wyciszenie umysłu i ustabilizowanie energii. Praca z oddechem często pomaga również uspokoić resztę praktyki.
Pratjahara, wycofanie zmysłów
Pratjahara, piąta gałąź, to praktyka kierowania zmysłów do wewnątrz, z dala od nieustannego przyciągania świata. Chodzi w niej o rozluźnienie uścisku rozproszenia i skierowanie uwagi ku wewnętrznemu krajobrazowi.
Pratjaharę można praktykować na kilka sposobów, między innymi:
- Łagodne skupienie wzroku na jednym punkcie (trataka). Spoczywanie wzrokiem na przedmiocie, tradycyjnie pojedynczym płomieniu świecy, na który się patrzy, aby zebrać myśli i pozwolić rozproszeniom zniknąć.
- Zamykanie oczu i podążanie za oddechem. Prosta praktyka, która zakotwicza uwagę wewnątrz i rozwija wewnętrzną świadomość.
- Odcięcie się od zewnętrznych dźwięków. Praktykowanie w cichym miejscu lub używanie zatyczek do uszu, aby wyciszyć hałas z zewnątrz.
Pratjahara jest naturalnym progiem na tej ścieżce i przygotowuje do głębszego wyciszenia, które następuje później. Niektórzy lubią zaznaczyć ten próg za pomocą kadzidła oznaczającego początek praktyki - niewielkiego sygnału, że ten czas jest wydzielony.
Dharana, koncentracja
Dharana, szósta gałąź, to skoncentrowana uwaga: kierowanie jej na jeden punkt, oddech, mantrę lub przedmiot i utrzymywanie jej tam.
Dharana ćwiczy umysł w pozostawaniu przy jednym punkcie i opieraniu się rozproszeniu. Ta stabilność umożliwia głębszą medytację. Można ją praktykować na kilka sposobów, między innymi:
- Powtarzanie mantry. Ciche lub głośne powtarzanie słowa albo frazy, „Om” lub osobistej afirmacji. Mala dźwięków, pomagająca odmierzać rytm mantry, daje dłoniom zajęcie, podczas gdy umysł pozostaje przy dźwięku.
- Podążanie za oddechem. Obserwowanie jego naturalnego rytmu bez prób jego zmieniania.
- Utrzymywanie obrazu. Skupianie umysłu na obrazie mentalnym, kwiecie, symbolu lub mandali.
Dhjana, medytacja
Dhjana, siódma gałąź, to ustabilizowane medytacyjne pochłonięcie. Umysł skupia się tu bez wysiłku, a natłok myśli i zmartwień zaczyna ustępować.
Na Zachodzie dhjana jest często po prostu nazywana „medytacją”, ale tradycja ta oznacza coś więcej niż siedzenie w ciszy. Opisuje stan cichej, skupionej uwagi, w którym zwykłe poczucie odrębnego „ja” zaczyna słabnąć. Wielu praktykujących odkrywa, że dźwięk pomagający wyciszyć umysł przed medytacją ułatwia to przejście, a jednostajny ton misy dźwiękowej wybrzmiewający na początku i na końcu sesji nadaje praktyce wyraźne ramy.
Istnieje wiele sposobów praktykowania dhjany, a wszystkie mają na celu wyciszenie umysłu. Do powszechnych praktyk należą:
- Medytacja transcendentalna (TM). Ciche powtarzanie mantry, aby wyjść poza powierzchniowy nurt myśli.
- Vipassana (medytacja wglądu). Obserwowanie myśli, doznań i emocji, gdy się pojawiają i przemijają, bez oceniania.
- Zazen (medytacja zen). Siedzenie w ciszy, skupienie na oddechu lub po prostu na chwili obecnej.
Samadhi, pogrążenie
Samadhi, ósmy człon, to cel, ku któremu zmierza ta ścieżka. W ujęciu Patańdżalego opisuje się je jako głębokie pogrążenie, w którym odczuwana odrębność między sobą a resztą świata zanika, a praktykujący spoczywa w głębokim, rozległym wyciszeniu.
Tradycja głosi, że Samadhi nie można wymusić wysiłkiem ani siłą woli. Opisuje się je jako stan, który dojrzewa stopniowo, dzięki wieloletniej cierpliwej praktyce - nie można go pochwycić, lecz należy pozwolić mu się wydarzyć.
Cel ośmiu członów
W tej tradycji osiem członów prowadzi ku Samadhi, jednak sama droga jest transformacją. Yama i Niyama tworzą fundament właściwego postępowania i samodyscypliny. Asana (pozycje) i Pranayama (praktyka oddechu) przygotowują ciało i umysł do siedzenia. Pratyahara (wycofanie zmysłów), Dharana (koncentracja) i Dhyana (medytacja) doskonalą uwagę i kierują ją ku wewnętrznemu wyciszeniu.
Praktyki Ashtanga Yogi
Ashtanga Yoga, intensywna i uporządkowana forma praktyki, czerpie z nauczania Śri K. Pattabhiego Joisa. Opiera się na ustalonej sekwencji pozycji (asan) wykonywanych w określonej kolejności, z których każda jest powiązana z oddechem (winjasą). Istnieje kilka serii o rosnącym poziomie trudności; pierwsze z nich są najczęściej praktykowane:
- Seria podstawowa (Yoga Chikitsa). To fundamentalna sekwencja, którą praktykujący opisują jako oczyszczającą i ugruntowującą; dobrze sprawdza się u początkujących.
- Seria średniozaawansowana (Nadi Shodhana). Opiera się na serii podstawowej i obejmuje bardziej wymagające pozycje oraz głębsze skręty, które - jak się mówi - oddziałują na kanały energetyczne (nadi).
- Seria zaawansowana (Sthira Bhaga), tradycyjnie Advanced A i B (później rozszerzona do A-D). Wymaga znacznej siły i elastyczności, dlatego podejmują ją wyłącznie doświadczeni praktykujący pod okiem wykwalifikowanego nauczyciela.
Ashtanga Yoga wynagradza regularną, konsekwentną praktykę. Uczniowie zazwyczaj pozostają przy jednej serii przez dłuższy czas, zanim przejdą dalej, a powtarzalność jest tu kluczowa - rozwija siłę i elastyczność, a także koncentrację i dyscyplinę.
Dlaczego praktykować osiem członów?
Osiem członów oferuje drogę ku życiu z odrobinę większą ilością spokoju, jasności i samopoznania. Ale dlaczego nią podążać? Tradycja wskazuje na to, co praktyka może po cichu wnieść do ciała, umysłu i ducha.
Powrót do siebie
W Sutrze 2.28 Patańdżali przedstawia to następująco:
Yoga anga anushtanat ashuddhi kshaye jnana diptir aviveka khyateh (2.28). Dzięki wytrwałej praktyce ośmiu członów jogi zanieczyszczenia zostają starte, a światło mądrości i rozeznania zaczyna jaśnieć.
Gdy osiem członów zostaje wplecionych w życie, stają się narzędziem samopoznania. Delikatnie ścierają „zanieczyszczenia” - zmęczone myśli, nawyki i wzorce, które nas przesłaniają - aby „światło mądrości” mogło się przedostać i ukazać coś bardziej prawdziwego.
Podejście obejmujące całego człowieka
Podczas gdy niektóre praktyki skupiają się wyłącznie na ciele albo wyłącznie na umyśle, osiem członów łączy wszystkie te obszary. Nie są odrębnymi stopniami, lecz wzajemnie powiązanymi praktykami, które działają jako całość:
- Zasady etyczne (Yama i Niyama) tworzą podstawę właściwego postępowania i samodyscypliny.
- Pozycje (Asana) i praktyka oddechu (Pranayama) przygotowują ciało i umysł do medytacji.
- Wycofanie zmysłów (Pratyahara), koncentracja (Dharana) i medytacja (Dhyana) doskonalą uwagę i prowadzą ku wewnętrznemu wyciszeniu.
Praktyka, która rozwija się z czasem
Osiem członów nie jest szybkim rozwiązaniem, lecz praktyką, która dojrzewa z czasem. Przy cierpliwości praktykujący opisują szereg zmian:
- Fizycznie. Większa siła i elastyczność oraz ugruntowane poczucie dobrostanu.
- Umysłowo. Lepsza koncentracja, mniej stresu, większa stabilność emocjonalna.
- Duchowo. Głębsza samoświadomość, bliższa więź z teraźniejszością i odnowione poczucie celu.
Dar, który nosimy w sobie
Osiem członów bywa porównywanych do nóg krzesła, z których każda podtrzymuje całość. Praktykowane razem, tworzą cichą synergię. Jak ujmuje to Gurudew Sri Sri Ravi Shankar:
Joga ma osiem członów, tak jak krzesło ma cztery nogi. Jeśli więc pociągniesz za jedną, poruszy się wszystko pozostałe. [...] Kiedy rozwija się ciało, rozwija się razem całe ciało. Dlatego Patańdżali mówi, że są to wszystkie człony jogi, a nie stopnie jogi.
Myśl na zakończenie
Joga oferuje drogę znacznie szerszą niż same pozycje. Osiem członów, opisanych przez Patańdżalego, tworzy całościowe ramy samopoznania, etyki, dyscypliny, oddechu i wyciszenia, splecionych ze sobą. Praktykowane z czasem, wprowadzają w zwyczajny dzień nieco więcej spokoju, jasności i poczucia więzi. Jeśli ta droga Cię przyciąga, możesz poznać szerszy świat narzędzi uważności i duchowości, które rozwinęły się wokół jogi.
Niezależnie od tego, w którym jesteś miejscu, niech Twoja praktyka pozostanie cichą podróżą nauki, rozwoju i powrotu.
