W ogrodach Mahamewna w Anuradhapurze, na suchych równinach Sri Lanki, rośnie figowiec otoczony złotym ogrodzeniem i strzeżony dniem i nocą. Pielgrzymi przychodzą z białymi kwiatami i długo stoją w milczeniu. Nie jest to kopia ani symbol posadzony na pokaz. Według jego własnej spisanej historii wyrósł z sadzonki drzewa, pod którym Siddhartha Gautama miał siedzieć, aż osiągnął to, co buddyści nazywają bodhi, przebudzeniem. Sadzonka trafiła z Indii na Sri Lankę w III wieku p.n.e.: przywiozła ją buddyjska mniszka Sanghamitta Theri, wysłana przez swojego ojca, cesarza Aśokę, i przekazała lankijskiemu królowi Devanampiya Tissie. Drzewo ma ponad 2300 lat i uchodzi za najstarsze żyjące drzewo posadzone przez człowieka o znanej dacie posadzenia. Przetrwało burze, które uszkodziły jego gałęzie w 1907 i 1911 roku, oraz atak wandala w 1929 roku, i wciąż stoi, wciąż za ogrodzeniem, wciąż odwiedzane. To właśnie ta ciągłość, bardziej niż jakakolwiek data w kalendarzu, jest tym, na co Dzień Bodhi naprawdę każe zwrócić uwagę.
Co upamiętnia ten dzień
Dzień Bodhi przypada 8 grudnia i upamiętnia dzień, w którym Siddhartha Gautama miał doświadczyć bodhi, oświecenia, pod drzewem pipal (tego samego gatunku co figowiec w Anuradhapurze, Ficus religiosa) nad brzegiem rzeki Neranjana w Bodh Gaya. Według tradycji spędził wcześniej lata na praktykach ascetycznych, po czym je porzucił i postanowił siedzieć, dopóki nie odnajdzie źródła cierpienia. Samo słowo bodhi pochodzi od sanskryckiego i palijskiego czasownika oznaczającego „budzić się”, a drzewo bywa nazywane drzewem Bodhi właśnie z tego powodu: nazwano je od tego, co wydarzyło się pod nim, a nie odwrotnie.
Stała grudniowa data należy przede wszystkim do japońskich tradycji zen, gdzie dzień ten nazywa się Rohatsu, czyli po prostu ósmy dzień dwunastego miesiąca. Na kalendarz gregoriański przeszła, gdy Japonia przyjmowała zachodni sposób liczenia czasu w epoce Meiji. Inne tradycje mahajany we Wschodniej Azji obchodzą to święto w różnych momentach między przesileniem zimowym a księżycowym Nowym Rokiem, a buddyzm therawady, praktykowany na większej części Sri Lanki i Azji Południowo-Wschodniej, w ogóle nie obchodzi go osobno: tam oświecenie Buddy wpisane jest w Vesak, który jednego dnia upamiętnia także jego narodziny i śmierć. Nie ma jednej daty wspólnej dla wszystkich tradycji buddyjskich i tę różnorodność warto zachować, zamiast ją ujednolicać. Mówi ona coś prawdziwego o tym, jak jedno wydarzenie mogą różnie obchodzić ludzie, którzy wszyscy traktują je poważnie.
Tydzień przed świętem
W klasztorach zen dni poprzedzające Rohatsu nie są spokojnym przygotowaniem. To najtrudniejszy tydzień całego roku praktyki. Rohatsu sesshin zaczyna się zwykle około 1 grudnia i trwa mniej więcej tydzień, a jego zwieńczeniem jest próba przesiedzenia nocy przed 8 grudnia aż do rana bez snu, tak jak miał to zrobić Siddhartha. Zendo zwykle nie jest ogrzewane. Medytacja może trwać przez większość dnia i nocy, z krótkimi tylko przerwami. Mnisi i świeccy praktykujący, którzy w niej uczestniczą, nie odgrywają historii dla niej samej; sprawdzają na własnym ciele, jak długo naprawdę da się utrzymać bezruch i co dzieje się z umysłem gdzieś za punktem, w którym chce on przestać.
Prawie nikt z czytających nie trzyma się takiego rytmu, a celem tego opisu nie jest sprawienie, by mniejszy wysiłek wydał się w porównaniu niewystarczający. Chodzi o pokazanie, z czego ten dzień naprawdę się składa: nie z opowieści o cudzej cierpliwości, lecz z konkretnego, powtarzalnego aktu pozostania w siadzie nieco dłużej, niż jest wygodnie. Wszystko, co dzieje się w tygodniu Rohatsu, to w gruncie rzeczy jedno polecenie, powtarzane przez siedem dni i jedną długą noc: zostań.
Zostać trochę dłużej
To ta część Dnia Bodhi, którą można przenieść w inne miejsce. Nie potrzeba zendo, sesshin ani nawet określonej tradycji, by wynieść z niego coś prawdziwego. Polecenie da się pomniejszyć, nie tracąc jego sensu: siadając do medytacji albo po prostu, by pobyć w bezruchu, warto zostać kilka minut dłużej, niż w chwili, gdy po raz pierwszy wydaje się, że to już koniec. Nie godzinami. Nie bez snu. Po prostu dłużej, niż każe nawyk, który chce skończyć wcześniej.
Z tego powodu, bardziej niż z jakiegokolwiek innego, prowadzę własną praktykę dźapy. Mala trzymana w dłoni daje umysłowi konkretne miejsce, do którego może wrócić, gdy błądzi, a samo liczenie staje się cichym argumentem przeciw zbyt wczesnemu przerwaniu. Jeśli pomaga mala do dźapy trzymana pod ręką, to jest ona po prostu narzędziem służącym temu samemu poleceniu, którego mnisi w Rohatsu trzymają się znacznie dłużej: zostać trochę dłużej, niż się zamierzało. Niektórymi wieczorami zapalam kadzidełko, zanim usiądę, nie dlatego, że pokój ma czymś szczególnym pachnieć, lecz dlatego, że samo zapalenie wyraźnie oddziela sprawy dnia od kolejnych kilku minut uwagi, a kadzidełka zapalane na kilka minut bezruchu dobrze spełniają to małe, konkretne zadanie. Można też powoli przeczytać jedną linijkę tekstu albo po prostu siedzieć z otwartymi oczami, patrząc na jeden przedmiot w pokoju, aż minie chęć sprawdzenia godziny. Forma ma mniejsze znaczenie niż samo pozostanie.
Co przetrwało tego, kto tam siedział
Drzewo w Anuradhapurze jest tu pomocne, bo pokazuje to trwanie w znacznie dłuższej perspektywie niż jedna noc. Jedno popołudnie cudzego bezruchu sprzed blisko dwudziestu pięciu wieków wciąż ma żyjącego potomka, do którego ludzie przyjeżdżają, by przy nim postać. Sanghamitta Theri nie przywiozła na Sri Lankę opowieści. Przywiozła prawdziwą gałąź, którą posadzono i z której wyrosło drzewo w Świętym Mieście Anuradhapura, miejscu z listy światowego dziedzictwa UNESCO, gdzie ludzie wciąż przynoszą ofiary w dni pełni księżyca. I wymagało ono opieki, nie tylko czci: burze uszkodziły jego gałęzie w 1907 i ponownie w 1911 roku, w 1929 roku zaatakował je wandal, a mimo to drzewo wciąż stoi, wciąż za ogrodzeniem, wciąż odwiedzane. Nic w tym nie wymaga wiary w cokolwiek szczególnego. Ono po prostu wciąż jest, tak jak wciąż dostępne pozostaje polecenie, by posiedzieć trochę dłużej, długo po odejściu osoby, która pierwsza go przestrzegała. Nie potrzeba koniecznie 8 grudnia, figowca ani klasztoru, by wynieść z tego dnia jedną rzecz, którą da się wykorzystać: wieczór, kilka wolnych minut i gotowość, by nie wstawać przy pierwszej ochocie.
Można usiąść, stanąć albo uklęknąć, jeśli tak jest naturalniej. Niech pokój przybierze taki kształt, jaki spokojniejszy koniec grudniowego wieczoru naprawdę ma w Państwa domu, czy będzie to zapalona świeca, filiżanka czegoś ciepłego, czy po prostu przyciemniona lampa. Jeśli gdzieś w domu stoi mała półka z kryształami i spokojnymi przedmiotami, niech będzie dokładnie tym, czym już jest: miejscem, na którym uwaga umie się zatrzymać, niczym bardziej doniosłym. A potem warto zostać kilka minut dłużej, niż się zamierzało. To cała praktyka i jest to, na swój mały sposób, ta sama, którą drzewo w Anuradhapurze cicho upamiętnia od bardzo dawna.
Nepal
