O rytualnej logice dwóch żywic, które od zawsze podróżowały razem, i o tym, dlaczego kilka dawnych tradycji spala je w określonej kolejności: najpierw mirrę, by uspokoić pomieszczenie, potem olibanum, by je otworzyć.
Gdzieś na starożytnym Szlaku Kadzidlanym kupiec ładujący karawany w porcie Sumhuram umieściłby olibanum i mirrę obok siebie, ponieważ nabywcy wzdłuż tego szlaku chcieli mieć obie żywice. Czy zwyczaj ten zaczął się jako ustalona sekwencja, czy po prostu jako połączenie dwóch żywic, które dobrze się sprzedawały, przekazy historyczne nie mówią tego z całą pewnością. W kilku późniejszych tradycjach liturgicznych zachowała się jednak kolejność: najpierw mirra, potem olibanum, choć nie każda tradycja, w której spala się obie żywice razem, stosuje ją w ten sam sposób.
Większość osób spalających te dwie żywice traktuje je wymiennie: jako dwa dawne określenia jednego, ogólnego nastroju starożytności. Jednak tam, gdzie zachowuje się ustaloną kolejność, zwykle przebiega ona w jednym kierunku, a stojąca za nią logika zasługuje na zrozumienie — nawet jeśli danego ranka zdecydujesz się nie trzymać jej ściśle.
Dwie żywice, jeden kierunek
Olibanum to wysuszona żywica Boswellia sacra — drzewa rosnącego w regionie Zufar na południu Omanu, w części Jemenu oraz wzdłuż wybrzeża Somalii. Mirra pochodzi z Commiphora myrrha, występującej naturalnie w Rogu Afryki i na południowym Półwyspie Arabskim. Ich pochodzenie jest sąsiednie, podobnie jak ich miejsce w handlu: Szlak Kadzidlany, biegnący od wybrzeża Zufaru przez Półwysep Arabski aż do Morza Śródziemnego, przewoził obie żywice jako część ładunku przez, jak powszechnie przyjmują historycy, dobrze ponad tysiąc lat — od starożytności po pierwsze wieki naszej ery. Port handlowy Sumhuram, położony niedaleko dzisiejszej Salali w Omanie, był ważnym punktem zbiorczym olibanum kierowanego do Egiptu, Grecji i Rzymu, a kupcy sprzedawali obie żywice razem, ponieważ ich nabywcy używali ich razem. Ten wzorzec handlowy jest jednym z najstarszych dowodów na to, że samo połączenie tych żywic ma długą historię, nawet jeśli ścisła kolejność między nimi wygląda na późniejszy dodatek liturgiczny.
To, że to połączenie działa, wynika najpierw z doznań zmysłowych, a dopiero potem z symboliki. Olibanum pali się wysoko i jasno: jego zapach jest żywiczny, lekko cytrusowy, z klarownością, która zdaje się unosić powietrze w pomieszczeniu. Mirra osiada nisko, balsamicznie — jest cięższa, lekko gorzka, o gęstości, która raczej spowalnia, niż otwiera. Zajmują zupełnie różne rejestry skali zapachowej. Spalane razem nie konkurują ze sobą: jedno wznosi się ku górze, drugie utrzymuje się przy ziemi, a pomieszczenie obejmuje oba te ruchy jednocześnie.
Słowo „frankincense” pochodzi od starofrancuskiego franc encens, oznaczającego czyste lub wysokiej jakości kadzidło. „Myrrh” wywodzi się przez arabski i hebrajski od słowa murr: gorzki. Nawet te nazwy opisują kontrast — to, co wzniosłe i ziemskie, jasne i ciemne — dwie cechy, które razem tworzą coś pełniejszego niż każda z osobna.
Kolejność ma znaczenie tam, gdzie się jej przestrzega
W obrzędach okadzania wschodniego chrześcijaństwa prawosławnego, a także w etiopskim Kościele Tewahedo, obie żywice pojawiają się w liturgii, a kilka wspólnot zachowuje ustaloną kolejność ich użycia. Tam, gdzie się jej przestrzega, mirra zwykle pojawia się pierwsza, a za nią olibanum, choć praktyki koptyjskie i inne tradycje wschodnie nie są pod tym względem jednolite, a niektóre wspólnoty spalają obie żywice bez żadnej ustalonej kolejności. Kiedy zachowuje się tę sekwencję, jej sens staje się oczywisty, gdy tylko się nad nim zatrzymasz: cięższa żywica uspokaja przestrzeń, zanim lżejsza ją otworzy.
W swojej domowej praktyce możesz wypróbować tę tradycyjną kolejność, zamiast traktować ją jak zasadę, której trzeba bezwzględnie przestrzegać. Zanim zaczniesz, połóż obok węgielka po jednym małym kawałku każdej żywicy. Gdy krążek będzie gotowy, połóż najpierw mirrę. Pozwól jej zająć się ogniem i osiąść przez minutę lub dwie. Dym będzie gęsty i powolny, a pomieszczenie wyda się po cichu zebrane w sobie. Następnie dodaj olibanum. Druga żywica nie usuwa pierwszej — unosi się przez nią, podczas gdy balsamiczna podstawa pozostaje niżej, utrzymując pomieszczenie na miejscu, gdy jaśniejsza nuta porusza się ponad nią.
Moja własna praktyka pracy z kadzidłem nauczyła mnie z czasem, że przedmioty na ołtarzu mają mniejsze znaczenie niż kolejność, w jakiej wchodzę z nimi w kontakt. Sekwencja jest intencją ucieleśnioną w działaniu: nie dwiema żywicami spalanymi obok siebie, lecz dwoma stanami, w które wchodzimy jeden po drugim. Żywice nie wykonają tej pracy za ciebie. Tworzą warunki — ty wnosisz uwagę.
Kupcy ze Szlaku Kadzidlanego, którzy ładowali swoje karawany w Sumhuram, nie myśleli o kolejności rytuału. Sprzedawali to, czego chcieli nabywcy, a nabywcy chcieli obu żywic. Długo po zamknięciu tych szlaków sekwencja zachowana przez niektóre liturgie przetrwała z powodów bardziej zmysłowych niż historycznych: najpierw ugruntowanie, potem otwarcie. Warto wypróbować ją także z czymś więcej niż tylko kadzidłem.
Zapal mirrę. Poczekaj. Potem zapal olibanum. Zobacz, czym stanie się pomieszczenie — i kim ty się w nim staniesz.
Z serdecznością,
Alex
