Dźanmasztami nie zaczyna się od daty w kalendarzu. Zaczyna się od nieba - od określonej koniunkcji dnia księżycowego i gwiazdy, którą tradycyjni pandici obliczają co roku i która czasem rozciąga święto na dwie kolejne noce. Zrozumienie tego to pierwszy krok do zrozumienia, czemu właściwie służy nocne czuwanie.
Narodziny wyznaczone przez niebo
Słowo Dźanmasztami łączy janma (narodziny) i asztami (ósmy dzień połowy miesiąca księżycowego). Ale o którą połowę chodzi i jak się ją mierzy? Tradycyjny rachunek wymaga zbiegu dwóch warunków: ósmy dzień ciemnej, ubywającej połowy miesiąca księżycowego, czyli okresu, w którym Księżyc przechodzi od pełni ku nowiu, musi pokrywać się z Rohini, czwartą z dwudziestu siedmiu konstelacji księżycowych na hinduskiej mapie nieba, a najlepiej, jeśli ten zbieg przypada o północy, w godzinie uznawanej przez tradycję za moment narodzin.
Rohini wiąże się z Księżycem i jest wymieniana w Bhagawata Puranie, starożytnym sanskryckim tekście, który najobszerniej opowiada historię Kryszny, jako gwiazda narodzin Kryszny. Gdy ósmy dzień księżycowy i Rohini przypadają dokładnie tej samej nocy, rachunek jest rozstrzygnięty. Kiedy obejmują dwie daty kalendarzowe, różne społeczności obchodzą święto w różne noce. Dlatego niektóre instytucje wisznuickie, a szerzej także hinduskie rodziny, od wieków świętują Dźanmasztami dzień po sobie, i dlatego w całych Indiach odpowiedź na pytanie „która noc?” zależy od danej linii przekazu. Żadna z tych odpowiedzi nie jest błędna; obie odczytują to samo niebo, kierując się innymi zasadami pierwszeństwa.
Ta astronomiczna precyzja nie jest pedanterią. Mówi o tym, co tradycja uznaje za rzeczywiste: nie o rocznicowej dacie, lecz o żywym powrocie - o tej samej konfiguracji czasu i nieba, która według Bhagawata Purany towarzyszyła samym narodzinom.
Więzienna cela, rzeka, dziecko
Opowieść o narodzinach, przedstawiona w dziesiątej księdze Bhagawata Purany, jest oszczędna i dziwna w sposób właściwy najlepszym opowieściom mitologicznym. Dewaki i Wasudewa są uwięzieni w Mathurze przez króla Kamsę, kuzyna Dewaki, któremu przepowiedziano, że jej ósme dziecko będzie jego zgubą. Sześcioro dzieci zostało już zabitych. Siódme uchodzi dzięki cudownemu przeniesieniu. W noc ósmych narodzin więzienie milknie: strażnicy zasypiają, łańcuchy opadają, drzwi się otwierają.
Wasudewa niesie noworodka przez Jamunę, która podobno wezbrała, a następnie rozstąpiła się, by pozwolić mu przejść. Dociera do Gokulu, zamienia dziecko z niemowlęcą córką Jaśody i wraca przed świtem. Kamsa, który przybywa, by zniszczyć ósme dziecko, znajduje dziewczynkę. Ta wyślizguje mu się z rąk i wznosi się ku niebu. Dziecko, którego szukał, jest już bezpieczne po drugiej stronie rzeki, w domu pasterzy, pod innym imieniem.
Mathura, w dzisiejszym stanie Uttar Pradesh, wskazuje miejsce tamtej więziennej celi. Wryndawan, oddalony o około piętnaście kilometrów, to miejsce, w którym dziecko dorastało. Oba miasta przyciągają podczas każdej Dźanmasztami setki tysięcy pielgrzymów - nie po to, by oglądać rekonstrukcję wydarzeń, lecz by być w miejscu, gdzie w rozumieniu bhakti wydarzenie nie należy całkowicie do przeszłości. Geografia jest tu argumentem: nie chodzi o symbole, lecz o konkretne miejsca, a tradycja zawsze znała tę różnicę.
Czuwanie
Pozostanie na nogach do północy jest główną praktyką Dźanmasztami i warto przez chwilę zastanowić się, co to oznacza, zanim sięgniemy po oczywiste wyjaśnienie. Nocne czuwanie nie jest po prostu oczekiwaniem na ceremonię. Ono samo jest ceremonią. Wielbiciele wypełniają kolejne godziny wspólnym śpiewem, powtarzaniem boskiego imienia i lekturą dziesiątej księgi Bhagawata Purany. Post obserwowany w ciągu dnia kończy się dopiero po rytualnej kąpieli wizerunku Kryszny w chwili, gdy uznaje się, że ósmy dzień księżycowy i Rohini się zbiegły. Obrzęd ten wykonuje się z użyciem pięciu tradycyjnych darów: mleka, jogurtu, ghi, miodu i cukru.
Moja własna praktyka dżapy nauczyła mnie, do czego służy mala w ciemnych godzinach: daje umysłowi strukturę, gdy ciało chce odpłynąć. Paciorki nie są skrótem do zachowania czujności; są sposobem, by za każdym razem, przy każdym kolejnym liczeniu, wybrać pozostanie w obecnej chwili. Właśnie tego wymaga ceremonia o północy od osoby czuwającej - nie widowiska, lecz nieprzerwanej uwagi przez godziny, które ją poprzedzają.
Jedna noc świadomie wybranego czuwania, przeżyta z intencją, jest bezpośrednią przeciwwagą dla automatyzmu zwykłego snu - nie dlatego, że sen jest czymś złym, lecz dlatego, że ta konkretna noc wymaga czegoś innego. Tradycja zawsze rozumiała, że to, czemu poświęcasz uwagę w ciemnych godzinach, kształtuje to, co zabierasz ze sobą w dzień. Czuwanie jest aktem wielokrotnego wyboru, by nie odpłynąć, a mala jest po prostu narzędziem, które pozwala ten wybór policzyć.
Upadek Ardżuny i północ Bhagawadgity
Bhagawadgita rozgrywa się na polu bitwy Kurukszetry, a nie w więziennej celi w Mathurze. A jednak strukturalne podobieństwo między tymi miejscami jest na tyle precyzyjne, że warto je nazwać.
Rozdział 1 Gity, wersety 28-47, opisuje kryzys Ardżuny: widzi swoich krewnych ustawionych przeciwko niemu, łuk wypada mu z rąk i odmawia walki. Nie jest to tchórzostwo w zwykłym sensie. To załamanie ram, za pomocą których rozumiał swoje życie, obowiązek, tożsamość i znaczenie działania. Łuk upada. Ardżuna siada w swoim rydwanie. Nie potrafi się poruszyć.
To ciemność, od której zaczyna się Gita, i odbija ona ciemność poprzedzającą narodziny Kryszny z taką strukturalną konsekwencją, że tradycja nie zawsze wyraża ją wprost. W Mathurze noc jest najciemniejsza, zanim otworzą się drzwi więzienia. Na Kurukszetrze nauka nie może się rozpocząć, dopóki Ardżuna nie dotrze do dna swojego paraliżu. Pierwsza zasadnicza odpowiedź Kryszny, w rozdziale 2, wersecie 11, jest bezpośrednia: „Opłakujesz tych, których nie należy opłakiwać”. Świt nauki następuje po północy kryzysu.
Odczytana w ten sposób Dźanmasztami nie jest wyłącznie rocznicą narodzin. Jest corocznym przypomnieniem, że mądrość przychodzi po ciemności, a nie zamiast niej. Czuwanie uobecnia tę prawdę: siedzisz w ciemnych godzinach, trzymasz malę, czekasz, a ceremonia o północy, kiedy wreszcie nadchodzi, jest przyjściem czegoś, co oczekiwanie umożliwiło.
Co pozostaje po tej nocy
Tradycja jasno odpowiada na pytanie, co właściwie robi praktykujący: pości w ciągu dnia, spędza wieczór na wspólnym śpiewie lub cichej lekturze, trzyma pojedynczą lampę i malę, by wypełnić nimi kolejne godziny, a o północy pozostaje obecny. Forma może być tak rozbudowana jak pełna ceremonia świątynna albo tak prosta jak lampa, mala i otwarta na stole dziesiąta księga Bhagawata Purany.
Chodzi o wybór. Sen jest stanem domyślnym; czuwanie tej nocy jest działaniem. Pierwsza wskazówka Gity skierowana do Ardżuny, gdy nauka się rozpoczyna, jest w istocie taka sama: wstań. Nie dlatego, że stanie jest łatwe, lecz dlatego, że alternatywa - pozostanie bezwładnym w rydwanie - zamyka drogę do wszystkiego innego.
Czuwanie się kończy. Post zostaje przerwany. Zaczyna się dzień. A pytanie, które pozostawia noc, nie jest teologiczne, lecz praktyczne: co zauważyłeś w tych godzinach, co w przeciwnym razie przespałbyś?
