Sól magnezowa z pola w Surrey, jak głosi tradycja, sprawiła kiedyś, że bydło przestało pić. Tym, co naprawdę zmieniło to gorzkie źródło w produkt, który można dziś kupić, nie było jednak bydło, lecz lekarz działający czterdzieści lat później. Pytanie, które ma dziś znaczenie, nie brzmi więc, czy sól działa, ale do czego właściwie służy kąpiel. Ten tekst traktuje obie historie na tyle poważnie, by uczciwie je przedstawić.
Źródło, lekarz i patent
Epsom leży w hrabstwie Surrey, a sól zawdzięcza swoją nazwę źródłu mineralnemu odkrytemu na tamtejszych wspólnych gruntach. Tradycja, odnotowana w pisemnych relacjach zaczynających się dopiero około lat 40. XVII wieku, mówi, że pewien rolnik zauważył kilka dekad wcześniej, iż jego bydło odmawiało picia z tego źródła, zniechęcone jego goryczą. Nie zachowała się żadna współczesna relacja z rzekomego 1618 roku, która mogłaby to potwierdzić, dlatego należy traktować tę opowieść jako tradycję, a nie fakt zaobserwowany naocznie. To, co zawierała woda, nie budzi jednak wątpliwości. Za gorycz odpowiadał siarczan magnezu - związek, w którym magnez, siarka i tlen są połączone w jedną całość, chemicznie niezwiązany ani z chlorkiem sodu obecnym w soli kuchennej, ani z mieszaniną minerałów w soli morskiej. Przez pewien czas pozostawał on ciekawostką jednego źródła w Surrey, aż Nehemiah Grew, lekarz i członek Royal Society, przeanalizował wodę i opublikował traktat o zawartej w niej soli w 1695 roku, a następnie ponownie w 1697 roku, po czym uzyskał królewski patent na jej produkcję. To właśnie ten patent, a nie bydło, jest prawdziwym początkiem soli stojącej dziś na półce: momentem, w którym lokalny minerał stał się produktem rynkowym z nazwą i właścicielem. Epsom rozwinęło się w modną miejscowość uzdrowiskową dzięki reputacji źródła jako środka przeczyszczającego, a sól Epsom sprzedawana dziś jest bezpośrednim potomkiem opatentowanej przez Grewa soli przeczyszczającej - pozbawionym jednak działania przeczyszczającego, które większość osób ma obecnie na myśli.
Praktyczne informacje, przedstawione uczciwie
- Często podawana ilość do użytku domowego to około dwóch filiżanek, czyli mniej więcej 300-500 g, na standardową kąpiel; w projekcie z Birmingham stosowano 400-600 g, dwa lub trzy razy w tygodniu.
- Jeśli celem jest sen, ważniejsza od ilości jest pora: kąpiel na jedną do dwóch godzin przed snem, w wodzie ciepłej, ale nie parzącej, to warunki faktycznie badane w badaniach nad snem.
- Sól Epsom i sól z Morza Martwego to nie to samo: sól z Morza Martwego składa się głównie z chlorku magnezu i potasu, a nie z siarczanu magnezu, więc zamieniając jedną na drugą, trzeba pamiętać, że zmienia się minerał, a nie tylko etykieta.
- Osoby w ciąży lub zmagające się z chorobą, taką jak cukrzyca, powinny skonsultować się z lekarzem przed dodaniem czegokolwiek, także soli, do gorącej kąpieli.
Co właściwie dzieje się w kąpieli
Dowody na to, że skóra wchłania z kąpieli znaczące ilości magnezu, są słabe. Dr Jesse Bracamonte, lekarz medycyny rodzinnej z Mayo Clinic, przedstawia prostszy argument: ciepła kąpiel łagodzi napięcie mięśni i ogólne napięcie niezależnie od tego, co jest w niej rozpuszczone - z solą czy bez. Dr Nicholas Theodosakis, dermatolog w Massachusetts General Hospital i Harvard Medical School, idzie dalej, twierdząc, że skóra jest zbudowana tak, by chronić przed wnikaniem różnych substancji, a nie je przyjmować, i wątpi, by kąpiel w soli Epsom wywoływała rzeczywisty efekt fizjologiczny. Niewielki, niepoddany recenzji naukowej projekt Uniwersytetu Birmingham wykazał wprawdzie podwyższony poziom magnezu i siarczanów we krwi po kąpieli w mocnym roztworze u kilku zdrowych ochotników, jednak niezależni recenzenci nie uznali tego za rozstrzygające. Jest to więc raczej wczesna i interesująca obserwacja niż dowód. Połknięty, a nie użyty w kąpieli, siarczan magnezu to zupełnie inna kwestia: przyciąga wodę do jelit i działa przeczyszczająco, powodując między innymi wzdęcia u osób, które przyjmują go w ten sposób bez konsultacji medycznej. Nic z tego nie zachodzi przez skórę osoby leżącej w wannie.
To, co rzeczywiście można zmierzyć, to zmiana temperatury głębokiej ciała. Systematyczny przegląd i metaanaliza z 2019 roku, przeprowadzone pod kierownictwem Shahaba Haghayegha z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, objęły dotychczasowe badania nad kąpielą w ciepłej wodzie przed snem. Wykazały, że woda o temperaturze około 40-42,5 stopnia Celsjusza, użyta na jedną do dwóch godzin przed snem, wiązała się średnio z zasypianiem szybszym o około dziesięć minut, a także z lepszą deklarowaną jakością snu. Ogrzewanie skóry kieruje krew ku jej powierzchni, a późniejszy spadek temperatury głębokiej ciała naśladuje obniżenie temperatury, które zachodzi, gdy organizm przygotowuje się do snu. Sól nie ma w tym żadnego udziału, niezależnie od tego, czy jest perfumowana; działają woda i odpowiednia pora, których Grew nigdy nie mierzył. To, co sól robi zamiast tego, jest skromniejsze i bardziej uczciwe: różowa kula solna z Himalajów wrzucona do wody dla jej różowego pyłu albo zwykła, bezzapachowa kąpiel to przedmiot, który odmierzasz do wody i obserwujesz, jak się rozpuszcza. Ta chwila skupienia odróżnia taką kąpiel od szybkiego opłukania się na stojąco z telefonem w jednej ręce.
Czego Grew nie mógł wiedzieć
Nehemiah Grew złożył wniosek patentowy w 1698 roku, przekonany, że sama woda jest lekarstwem. Mylił się co do mechanizmu, ale miał rację co do intuicji: w źródle w Epsom znajdowało się coś, co warto było zabutelkować i zabrać do domu. Trzy stulecia później chemia, za którą podążał, w dużej mierze nie wytrzymała naukowej weryfikacji, a pozostało to, czego nie mógł zmierzyć - dziesięć minut przed snem, kiedy człowiek zatrzymuje się i wykonuje rękami jedną świadomą czynność.
To skromna spuścizna po człowieku, który sądził, że odkrył lekarstwo. Ale prawdziwa. Badacz snu z Teksasu i lekarz z Epsom, oddzieleni od siebie czterystu latami, wskazali ostatecznie tę samą porę przed snem, choć z różnych powodów i na podstawie innych dowodów. Żaden z nich nie mówił o soli. Mówili o tym, co człowiek robi z godziną, którą w przeciwnym razie mógłby stracić przed ekranem.
Kąpiel nie potrzebuje chemii Grewa, by była warta przygotowania. Potrzebuje kogoś, kto ją przygotuje, odmierzy sól i pozostanie w wodzie wystarczająco długo, by zauważyć, że stygnie.
