Mały prezent może podążać w dwóch kierunkach, a język japoński nadaje każdemu z nich osobne słowo. W angielskim takiego rozróżnienia nie ma. Ta luka w słowniku to dobry punkt wyjścia do zastanowienia się, co właściwie sprawia, że mały prezent warto podarować, a nie tylko zapakować.
Dwie nazwy małego prezentu
W języku japońskim mały prezent przyniesiony podczas wizyty w czyimś domu to temiyage. Mały prezent przywieziony dla kogoś z podróży, zwykle regionalny specjał spożywczy, osobno zapakowany tak, by można było łatwo podzielić się nim z rodziną lub współpracownikami, to omiyage. Oba prezenty są skromne, zazwyczaj są jedzeniem lub niewielkim przedmiotem, a po przetłumaczeniu na angielski oba zostałyby sprowadzone do jednego słowa: „gift”. Japoński zachowuje jednak między nimi rozróżnienie, bo śledzi coś, czego angielski nie uznaje za istotne: w którą stronę przemieszcza się przedmiot — w stronę wizyty czy z powrotem z niej — oraz co ten kierunek ma wyrażać.
Dlaczego kierunek zmienia znaczenie
Temiyage mówi: dziękuję, że mnie gościsz. Omiyage mówi: myślałem o tobie, kiedy mnie nie było. Na stole wyglądają podobnie i to samo pudełko słodyczy mogłoby pasować do obu sytuacji, ale znaczenie zmienia się w zależności od tego, kto przybywa, a kto właśnie wrócił.
Zwyczaj omiyage nie ma dokładnie ustalonej daty powstania, ale powszechnie wiąże się go z pielgrzymami podróżującymi do świętych chramów shintō, w tym przede wszystkim do Wielkiego Chramu Ise (Ise Jingū), a jego istnienie jest dobrze udokumentowane od okresu Edo (1603–1868). Pielgrzymi odbywający tę podróż przywozili dla pozostających w domu osób, które pomogły sfinansować wyprawę, ale same nie mogły w niej uczestniczyć, amulety, czarki do sake lub inne przedmioty religijne. Prezent był więc swego rodzaju dowodem: byłem tam, to właśnie tam znalazłem, a ty jesteś częścią tego, co pozwoliło mi wyruszyć.
Samo słowo zachowuje część tej idei w swojej budowie: łączy miyage, określenie lokalnych produktów, z honoryfikatywnym przedrostkiem o-. Etymolodzy spierają się, na ile bezpośrednio ta konstrukcja wiąże się ze składaniem darów w chramach — niektórzy łączą ją wprost z pamiątkami z pielgrzymek, inni widzą w niej późniejszy dodatek do już istniejącego, zwyczajnego słowa oznaczającego lokalne towary — ale skojarzenie utrwaliło się na tyle, że nie trzeba rozstrzygać tego sporu, by było użyteczne. Tym, co naprawdę śledzą zarówno temiyage, jak i omiyage, jest uwaga: to, czy darczyńca zauważył drugą osobę na tyle dobrze, by przedmiot nie dał się łatwo zastąpić innym.
Droga, którą Hiroshige odwzorował miasteczko po miasteczku
Warto znać tu jeszcze jedno japońskie słowo: meibutsu, dosłownie „słynna rzecz” — określenie jedzenia, słodyczy lub wyrobu rzemieślniczego charakterystycznego dla danego regionu. Każda z 47 prefektur Japonii ma własne rozpoznawalne meibutsu, a słowo weszło do powszechnego użycia w okresie Edo, gdy szlak Tōkaidō połączył Edo, dzisiejsze Tokio, z Kioto przez 53 stacje pocztowe, z których każda słynęła z określonego lokalnego specjału. Artysta Utagawa Hiroshige uwiecznił wiele z tych miejscowości i ich meibutsu w swoim cyklu drzeworytów z lat 30. XIX wieku, Pięćdziesiąt trzy stacje szlaku Tōkaidō, zamieniając drogę, miasteczko po miasteczku, w swego rodzaju indeks tego, dla czego warto było zatrzymać się w danym miejscu i co podróżny mógł rozsądnie przywieźć z niego do domu.
W przeciwieństwie do zachodniej pamiątki, której nazwa pochodzi od francuskiego słowa oznaczającego „pamiętać” i którą zazwyczaj kupuje się dla siebie, przedmioty będące meibutsu oraz wykonane z nich omiyage wybierano konkretnie po to, by je komuś podarować. Warto zatrzymać się przy tym szczególe: regionalny specjał zyskuje znaczenie nie dlatego, że jest po prostu miły, lecz dlatego, że jednoznacznie pochodzi z określonego miejsca albo jednoznacznie pasuje do konkretnej osoby. Ta sama zasada dotyczy prezentu kupionego w zwyczajny wtorek, z dala od drogi prowadzącej do chramu: wartość prezentu rośnie wraz z jego dopasowaniem, a nie z tym, jak bardzo robi wrażenie.
Test, którego pomijają poradniki
Większość porad dotyczących małych prezentów kończy się na „poznaj tę osobę” albo „włóż w to serce”. To prawda, ale też niewiele z tego wynika, bo takie rady nie mówią, co zrobić, gdy stoisz w sklepie i masz piętnaście minut na decyzję. Zamiast tego zadaj sobie bardziej konkretne pytanie: czy ten dokładnie przedmiot mógłby trafić do absolutnie każdej osoby z mojej listy?
Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, prezent jest wypełniaczem z kokardą. Może być przyjemny, a nawet dobrze wykonany, ale nie niesie ze sobą żadnego kierunku. Prezent wart podarowania zwykle celowo nie przechodzi tego testu: naprawdę mógł trafić tylko do tej osoby, z tej wizyty, po tej konkretnej podróży.
Nic z tego nie wymaga podróży do Japonii ani obecności chramu czy szlaku w tle. Następnym razem, gdy odwiedzasz czyjś dom, wracasz z podróży albo po prostu chcesz wyrazić drobną wdzięczność, zadaj sobie to samo pytanie, na które — nie wiedząc o tym — odpowiadał podróżny przemierzający Tōkaidō: czy ten przedmiot mówi coś o tej konkretnej osobie, czy równie dobrze nadawałby się dla kolejnego nazwiska na liście?
Może Ci się również spodobać
Oto kilka rzeczy ze sklepu, przedstawionych jako propozycje, a nie ilustracje któregokolwiek z powyższych tematów: kadzidełka palo santo, bębnowane kamienie z kwarcu różowego, bransoletka z ametystu oraz podstawka na kadzidełka z drewna mango. Tylko Ty możesz ocenić, czy któraś z tych rzeczy pasuje do konkretnej osoby — i właśnie o to chodzi w całym powyższym tekście.
