W bardzo wielu domach na półce stoi pewna figura, a przez większość czasu nikt z domowników nie potrafi dokładnie powiedzieć, skąd się tam wzięła. Spokojna twarz, ciało w pozycji ze skrzyżowanymi nogami, obie dłonie spoczywające otwarcie na kolanach, prezent, znalezisko z targu, coś przywiezionego z podróży przed laty. A jednak niesie opowieść liczącą niemal dwa i pół tysiąca lat, odciśniętą w cichej pozycji jej dłoni. Ten tekst zaczyna się od tego jednego obrazu bezruchu - siedzącej figury ze spokojnie ułożonymi dłońmi - nie jako zbioru zasad mówiących, gdzie powinna stanąć, lecz jako zaproszenia, by dostrzec cichego gościa, którego już posadziliście w swoim domu.
Figura, którą większość z nas już ma
Pomyśl o figurze Buddy, którą najczęściej widujesz: na kredensie u znajomego, na hotelowym dziedzińcu, na półce w sklepie. Niemal zawsze jest to siedząca postać, spokojna i skupiona w sobie, a znaczenie kryje się w dłoniach. Pozycja, do której ten artykuł będzie powracał, jest najczęstsza i zarazem najciszej wymowna ze wszystkich: obie dłonie spoczywają otwarcie na kolanach, jedna miękko ułożona w drugiej, a ciało osiada w niespiesznym siadzie. To gest medytacji, po prostu siedzenia. Wiele domów ma tę figurę, choć nikt nigdy nie opowiedział domownikom historii, którą niesie jej bezruch.
Warto zacząć od samego słowa. Buddha pochodzi od sanskryckiego i palijskiego rdzenia budh, oznaczającego przebudzenie i zrozumienie; jest przydomkiem znaczącym „przebudzony”, a nie imieniem własnym. Historyczną postacią, do której się odnosi, był Siddhartha Gautama z klanu Śakjów, nauczyciel żyjący i nauczający na równinie Gangesu w starożytnych Indiach, na obszarze dzisiejszego Biharu i wschodniego Uttar Pradesh. Jego daty życia najczęściej podaje się jako około 563-483 p.n.e. według tradycyjnej chronologii therawady albo około 480-400 p.n.e. według współczesnych szacunków naukowych; dokładne lata wciąż pozostają przedmiotem dyskusji, uczciwiej więc traktować je jako przedział niż przypisywać mu jedną konkretną datę. Postać, na którą wskazuje figura, była ludzkim nauczycielem, nie bogiem, a siedzący wizerunek ze spokojnie ułożonymi dłońmi, będący jego najczęstszym przedstawieniem, jest zapisem pewnego sposobu bycia: praktyki pozostawania w bezruchu wystarczająco długo, by się przebudzić. Jeśli zaczynasz myśleć o wprowadzeniu jednej z takich figur do swojego domu albo po prostu chcesz lepiej zrozumieć tę, która już w nim stoi, siedząca forma medytacyjna jest naturalnym punktem wyjścia; turkusowo-złoty Budda w pozie medytacyjnej niesie tę cichą postawę, z dłońmi spoczywającymi na kolanach.
Znaczenie gestów dłoni (mudr)
Dłonie są gramatyką tych figur. Każdy nazwany gest, każda mudra, wskazuje inną jakość, a kiedy nauczysz się odczytywać kilka z nich, Budda na półce przestaje być ogólnym symbolem i zaczyna mówić coś konkretnego.
Najczęstsza, obecna w większości figur, jest mudra Dhyana: obie dłonie spoczywają na kolanach, wnętrzami skierowanymi ku górze, jedna ułożona w drugiej. To gest medytacji: skupienia, gromadzenia uwagi, uspokajania rozbieganych myśli w jednym miejscu. Taka jest pozycja Buddy medytującego; znajdziesz ją także w spokojniejszych materiałach, na przykład w mosiężnym Buddzie siedzącym w medytacji - formie, która pasuje do niskiego ołtarzyka i dobrze komponuje się z misą dźwiękową.
Warto znać jeszcze kilka innych gestów, z których każdy ma figurę wyraźnie go ukazującą:
- Pozycja zamyślenia, z dłonią uniesioną i lekko opartą o policzek, a ciałem pochylonym w kontemplacji. To postawa refleksji, powolnego rozważania czegoś. Ręcznie rzeźbiony Budda zamyślony z drewna suar wnosi ten nastrój na biurko lub do kącika czytelniczego.
- Pozycja nauczania, mudra Dharmachakra lub Vitarka, z dłońmi uniesionymi przy piersi, kciukiem i palcem wskazującym delikatnie połączonymi, jakby obracały koło. Przywołuje „wprawienie w ruch koła dharmy”, pierwszą naukę wygłoszoną w Parku Jeleni w Sarnath, niedaleko Waranasi. Rzeźbiony Budda nauczający pasuje do gabinetu lub miejsca, w którym dzielisz się pomysłami.
- Powitanie lub nieustraszoność, mudra Abhaya, z prawą dłonią uniesioną i wnętrzem skierowanym na zewnątrz. „Nie lękaj się”: otucha, otwartość, dłoń uniesiona w powitaniu. Bielony Budda powitalny o wysokości 40 cm niesie ten spokój otwartej dłoni i dobrze sprawdza się w pobliżu wejścia.
- Gest dawania, mudra Varada, z dłonią zwróconą w dół i wyprostowanymi palcami. Mówi o współczuciu i ofiarowaniu daru. Większy turkusowo-złoty Budda w mudrze Varada ukazuje tę łaskę odwróconej ku dołowi, otwartej dłoni.
- Figura leżąca, ułożona na prawym boku, mahaparinirvana, czyli ostateczne odejście Buddy w Kusinagarze. Bardziej kontemplacyjna niż formy siedzące; mały mosiężny Budda leżący pasuje do spokojnego kącika lub przy łóżku.
Żadna z tych figur nie jest kluczem do zamka. To nazwy jakości, które możesz chcieć mieć blisko: bezruchu, refleksji, nieustraszoności, gotowości do dzielenia się, otwartej dłoni. Figura, która dotąd była po prostu „Buddą na półce”, staje się cichym wyznaniem tego, której z tych jakości potrzebuje pomieszczenie. Warto też wiedzieć, że przez pierwsze kilka stuleci sztuka buddyjska w ogóle nie przedstawiała Buddy w ludzkiej postaci. Najwcześniejsze wizerunki antropomorficzne pojawiły się około I wieku n.e., niezależnie w szkole Gandhary na obszarze dzisiejszego Pakistanu i Afganistanu oraz w szkole Mathury w północnych Indiach. Wcześniej tradycja była w dużej mierze anikoniczna: Buddę przedstawiano za pomocą symboli - drzewa bodhi, koła, śladu stóp, pustego tronu. Wśród figur i elementów ołtarza wciąż można wyczuć ten dawny symboliczny ciężar w spokojnej formie rzeźbienia.
Noc pod drzewem bodhi
Siddhartha Gautama spędził lata na poszukiwaniach: najpierw w osłoniętym życiu księcia, potem w surowym życiu wędrownego ascety, aż wreszcie dotarł do Bodh Gaja, na terenie dzisiejszego Biharu. Usiadł pod drzewem bodhi i postanowił, że nie wstanie, dopóki nie znajdzie tego, czego szuka. Jest to Ficus religiosa, figowiec święty, w języku hindi znany jako pipal - ten sam gatunek drzewa, który do dziś rośnie w Bodh Gaja i który, według tradycji oraz dzięki kolejnym nasadzeniom, wywodzi się od drzewa, pod którym miało dojść do przebudzenia. Stojąca tam dziś Świątynia Mahabodhi jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO i należy do najczęściej odwiedzanych miejsc pielgrzymkowych w buddyjskim świecie.
Usiadł w pozycji wadżry, stabilnej pozycji ze skrzyżowanymi nogami, często nazywanej pozycją lotosu. Sama postawa jest częścią znaczenia: nieruchome siedzisko. Pozostawanie na miejscu. A potem, jak głosi opowieść, pojawiła się Mara - postać, która tej nocy przybywa, by przeszkodzić Buddzie i wystawić go na pokusy; nie demon w zachodnim znaczeniu, lecz uosobienie zwątpienia, lęku, rozproszenia i śmierci. Innymi słowy, tego wszystkiego, co pojawia się dokładnie wtedy, gdy ktoś zamierza pozostać w miejscu.
A odpowiedź Siddharthy nie jest argumentem. Jest gestem. W tej jednej chwili wyciąga prawą dłoń w dół i dotyka ziemi, wzywając ją na świadka zasług, które dały mu prawo znajdować się dokładnie tam, gdzie był - gest ten tradycja nazywa Bhumisparsha, czyli ziemią jako świadkiem. Ziemia, jak mówi opowieść, zaświadczyła. Gest trwał jednak tylko chwilę; przez noc przeprowadziło go samo siedzenie. Pozostał na miejscu, spokojny, z dłońmi spoczywającymi na kolanach, oddychając, aż nastał poranek, gdy - jak głosi tradycja - przebudzenie przyszło wraz z pełnią księżyca podczas święta Wesak, obchodzonego w maju lub czerwcu w krajach therawady, upamiętniającego narodziny Buddy, jego przebudzenie i ostateczne odejście, wszystkie przypadające tego samego dnia. W tym tkwi sedno siedzącego wizerunku: nie w jednym dramatycznym momencie, lecz w długim, cichym trwaniu na swoim miejscu. Pozostać w bezruchu, kiedy wszystko mówi, żeby się ruszyć.
Gdzie postawić figurę Buddy w domu
W tym miejscu większość artykułów na ten temat sięga po listę zasad: skieruj figurę na wschód, nigdy w stronę drzwi, ustaw ją powyżej poziomu oczu. Traktują ją jak amulet, który trzeba udobruchać właściwym ustawieniem, jak gdyby statuetka była małym fragmentem pogody, który może się zepsuć, jeśli źle ją obrócisz. Świeższe pytanie, pasujące do domu w rytmie slow life, jest osobiste, a nie oparte na kompasie. W którym miejscu domu najbardziej potrzebujesz, by ktoś poprosił cię o to, żebyś usiadł?
Pomyśl, gdzie twój dzień najbardziej się rozpada: w korytarzu, przez który pędzisz, nigdy do końca nie docierając; w kuchni, gdzie poranek zaczyna się w zamazanym pośpiechu; w kącie przy oknie, obok którego przechodziłeś tysiąc razy i ani razu w nim nie usiadłeś. Każde z tych miejsc jest przestrzenią, w której spokojna, siedząca obecność zrobiłaby dokładnie to, co opisuje figura medytacyjna - po prostu usiadła, a przez samo siedzenie zaprosiła cię, byś usiadł razem z nią. Ustawienie staje się małym autoportretem: nie pokazuje, gdzie Budda powinien stanąć, lecz gdzie ty chodzisz i gdzie cichy gość umieszczony w tym miejscu może przyłapać cię na opuszczaniu samego siebie. Na ścianach takiego kącika dekoracje ścienne do spokojnego kąta pomogą zachować uporządkowaną i przemyślaną przestrzeń.
Tradycyjne wskazówki nie są błędne - są dziedzictwem. Zwyczaje obecne w buddyjskich domach warto znać i szanować jako żywą praktykę prawdziwych tradycji, a nie jako zasady, które „działają”, jeśli się ich przestrzega.
Kilka szczerych uwag zaczerpniętych z tradycji
W całym buddyjskim świecie wizerunkowi zapewnia się czyste, podwyższone miejsce i nie traktuje jak zwykłego mebla. Tradycyjnie stawia się go na półce lub ołtarzu, nigdy bezpośrednio na podłodze ani w łazience czy przodem do niej. Jeśli to możliwe, figura stoi powyżej poziomu oczu, aby patrzeć na nią z dołu, a nie na wprost. Tradycyjnie zwraca się ją także na wschód, w stronę wschodzącego słońca i kierunku, w którym patrzył Budda, siedząc w oczekiwaniu na przebudzenie.
Formy, jakie przyjmuje ten szacunek, różnią się w zależności od miejsca. W domach therawady, na Sri Lance, w Tajlandii, Mjanmie, Laosie i Kambodży, powszechna jest wysoka półka lub osobne pomieszczenie przeznaczone na kapliczkę, z ofiarami w postaci światła (świecy lub lampki oliwnej), kwiatów (często lotosów), wody i kadzidła. W domach mahajany Azji Wschodniej - chińskich, wietnamskich, koreańskich i japońskich - domowy ołtarz mieści wizerunek, kadzidło, naczynia ofiarne, a często także tabliczki przodków; w tradycji japońskiej taki ołtarz nazywa się butsudan. W domach tybetańskich i wadżrajany wizerunek stoi na ołtarzu z tradycyjnymi siedmioma miseczkami ofiarnymi: wodą do picia, wodą do obmycia, kwiatami, kadzidłem, światłem, wonnościami i jedzeniem, a czasem także ósmą miseczką przeznaczoną na dźwięk lub muzykę.
Lotos, padma, powraca we wszystkich tych tradycjach jako symbol przebudzenia - kwiat wyrastający z mętnej wody i otwierający się czysty. Dlatego tak często składa się go w ofierze przed wizerunkiem i dlatego podstawa tak wielu siedzących figur Buddy ma kształt lotosowego tronu.
Tworzenie prostego ołtarzyka wokół figury
Kiedy figura ma już swoje miejsce, niewielka aranżacja wokół niej zmienia półkę ze statuetką w coś, przez co dzień może naprawdę przepływać. Tradycja buddyjska traktuje wizerunek jako przedmiot czci i przypomnienia, buddhānussati - wskazówkę, by skierować umysł z powrotem ku jakościom ucieleśnianym przez Buddę: spokojowi, przytomności i współczuciu. Figura działa razem z twoją uwagą. Sama z siebie nie działa nigdy.
Prosta aranżacja wymaga bardzo niewiele: czystej tkaniny jako podstawy, płomienia, zapachu, może pojedynczego kwiatu i miseczki wody. Światło jest najstarszą ofiarą. Pojedyncza świeca zapalona na początku dnia zaznacza, że ta chwila jest wyjątkowa; dla łagodniejszego wieczornego światła ciepłe, przygaszone światło lampy solnej delikatnie rozświetli kącik. Zapach jest drugą połową tego sygnału: patyczek kadzidła zapalany tylko wtedy, gdy siadasz, sam staje się znakiem - ten sam aromat za każdym razem uczy umysł, dokąd zmierza. Tkanina na ołtarz w spokojnym kolorze wyznacza podstawę aranżacji, misa dźwiękowa daje czysty ton otwierający i zamykający chwilę siedzenia, a poduszka medytacyjna zmienia miejsce, obok którego dotąd przechodziłeś, w takie, na którym możesz naprawdę usiąść. Narzędzia rytualne do domowego ołtarzyka dopełniają aranżację ręcznie wykonanymi przedmiotami, które zamieniają półkę w miejsce zapamiętywane przez dzień.
Mała codzienna praktyka przy figurze
Nie musisz być buddystą. Potrzebujesz tylko figury, płomienia i gotowości, by zatrzymać się obok. Każdego ranka albo za każdym razem, gdy przechodzisz obok:
- Zapal płomień lub kadzidło. Zapałka, pojawienie się ognia, uspokojenie płomyka. Niech będzie to pierwsza świadoma rzecz, którą zrobisz w tym miejscu.
- Usiądź na długość jednego oddechu. Jeden powolny wdech i jeden powolny wydech przy figurze. Siedzący Budda ze spokojnie ułożonymi dłońmi przypomina ci: usiądź na ten jeden oddech, kiedy dzień mówi, żeby się ruszyć.
- Nazwij jedną rzecz, przy której chcesz dziś zachować stałość. Nie cel i nie zadanie do odhaczenia. Jakość. Cierpliwość wobec dziecka. Uważność przy pracy. Życzliwość dla siebie, kiedy popołudnie zaczyna cię wyczerpywać. Nazwij ją w myślach i pozwól figurze trzymać ją obok ciebie.
To nie figura sprawia, że pojawia się w tobie stałość - robisz to ty, zatrzymując się. Statuetka jest sygnałem; oddech i nazwanie są praktyką. Sprawczość pozostaje po twojej stronie. Jeśli lepiej pasuje ci wieczorne zatrzymanie, te same trzy kroki działają w odwrotnej kolejności: zapal płomień, weź jeden oddech, nazwij jedną rzecz, którą chcesz odłożyć po minionym dniu.
Powrót na swoje miejsce
Kończymy więc tam, gdzie zaczęliśmy - przy cichej siedzącej figurze, z obiema dłońmi spoczywającymi na kolanach i ciałem osadzonym w nieruchomym siadzie. Figura na półce. Opowieść licząca niemal dwa i pół tysiąca lat, odciśnięta w spokojnej pozycji jej dłoni. Człowiek, który usiadł pod świętym figowcem w Bodh Gaja i kiedy wszystko mówiło, żeby wstać, pozostał na miejscu, oddychając i trwając w bezruchu, aż nadszedł poranek.
Figura w twoim domu nie prosi o nic więcej. Ani o właściwy kierunek kompasu, ani o księgę zasad dotyczących ustawienia, ani o wiarę. Tylko o to: kiedy będziesz obok niej przechodzić, pozwól, by zatrzymała cię na długość jednego oddechu. Pozwól jej przypomnieć ci o miejscu w twoim dniu, w którym najbardziej potrzebujesz usiąść i pozostać. Niech zaznacza mały, zwyczajny fakt, że znów wróciłeś - do tej samej półki, z tym samym płomieniem, na ten sam pojedynczy oddech. Na tym polega całe znaczenie siedzącej figury. To gest bezruchu i powrotu na swoje miejsce.
