Het meeste advies over cosmetica-etiketten stuurt u op jacht: zoek de boosdoeners, streep een lijstje verdachte stoffen af, voel u even gerustgesteld of even verontrust. Dezelfde woorden kunt u ook rustiger lezen, en dat begint bij één regel kleine letters op de achterkant van een gewoon flesje.
Eén regel, goed gelezen
Draai een flesje tea tree-olie om, of een product waarin die olie zit, en ergens in de ingrediëntenlijst staat dit: Melaleuca Alternifolia (Tea Tree) Leaf Oil. De meeste mensen kijken er meteen overheen, zoals men over kleine letters nu eenmaal heen kijkt. Toch loont het om er langer bij stil te staan, want het is geen wachtwoord dat ontcijferd moet worden en geen chemische stof om bang voor te zijn. Het is een zin, opgebouwd volgens een grammatica, en wie die grammatica kent, leest er precies in wat er staat: de Latijnse naam van de plant, de gewone naam, welk deel van de plant is gebruikt en in welke vorm. Er zit niets in verborgen. Het vreemde is alleen onbekendheid. Juist die ene vermelding is een goed beginpunt om etiketten te leren lezen, want vrijwel alles op de lijst, hoe verontrustend de naam ook klinkt, is op dezelfde manier opgebouwd.
Waarom de volgorde geen opsmuk is
De lijst zelf volgt een regel, geen ontwerpkeuze. Ingrediënten staan in afnemende concentratie, van het meest aanwezige naar het minst aanwezige, tot het punt waarop een ingrediënt onder ongeveer één procent van de formule zakt; daaronder zegt de volgorde niets meer over de hoeveelheid, zodat het staartje van een lange lijst in bijna elke volgorde kan staan. Dat is geen gebaar van openheid maar een verplichting, vastgelegd in de etiketteringsregels voor cosmetica aan beide kanten van de Atlantische Oceaan.
Wie dat weet, ziet dat de eerste paar namen op een etiket het meeste praktische werk doen. Staat water, meestal geschreven als Aqua, bovenaan, dan bestaat het product grotendeels uit water. Dat is heel gewoon en allerminst een gebrek: een toner of gel heeft vaak water als basis, met de ingrediënten verderop als de reden dat u ernaar greep. Een etiket vermeldt geen exacte percentages, alleen wat erin zit en in welke volgorde. Wil een merk u precies vertellen hoeveel van een aangeprezen ingrediënt een gezichtsserum werkelijk bevat, dan moet dat getal apart worden vermeld, buiten de lijst zelf.
De grammatica achter de naam
Het naamgevingssysteem op elk flesje heeft zelf ook een naam: INCI, de International Nomenclature of Cosmetic Ingredients. Het geeft elk cosmetisch ingrediënt één vaste aanduiding, beheerd door wat nu de Personal Care Products Council heet, zodat één naam per ingrediënt geldt in alle markten en talen: een product dat in het ene land is gemaakt, zegt in een winkel in een ander land precies hetzelfde. Het patroon geldt voor vrijwel elk plantaardig ingrediënt dat u tegenkomt. Olijfolie wordt Olea Europaea (Olive) Fruit Oil. Sheaboter wordt Butyrospermum Parkii (Shea) Butter. Telkens dezelfde volgorde: eerst het Latijnse geslacht en de soort, de gewone naam tussen haakjes, dan het plantendeel en daarna de vorm van het ingrediënt, of dat nu een olie, een boter, een extract of een water is. Hebt u het patroon eenmaal gezien bij tea tree, olijf en shea, dan kunt u in feite het meeste ontleden wat een etiket van natuurlijke cosmetica u laat zien, want de grammatica verandert niet van product tot product. Alleen de plant verandert.
Waar echt iets verborgen blijft
Op een etiket zijn er enkele plekken waar de informatie dunner wordt, en het is nuttig te weten waar, in plaats van overal even wantrouwig te zijn. Geur is het duidelijkste voorbeeld. Op een EU-etiket moeten benoemde allergenen boven een vastgestelde drempel afzonderlijk worden vermeld na het woord Parfum, zodat een deel van wat een geur vormt bij naam bekend is. In het Amerikaanse systeem worden geurstoffen daarentegen meestal samengevat onder het ene woord Fragrance, met veel minder plicht om de onderdelen te noemen. Hetzelfde woord betekent dus meer of minder openheid, afhankelijk van welke regelgeving geldt voor het etiket dat u in handen hebt.
Met kleur werkt het net zo, volgens een andere afspraak. Op Britse en Europese cosmetica-etiketten worden kleurstoffen meestal aangeduid met CI- of Colour Index-nummers, bijvoorbeeld CI 77891, in plaats van de FD&C- en D&C-namen die u van Amerikaanse verpakkingen kent. Geen van beide systemen is oneerlijk. Het zijn gewoon twee afspraken om hetzelfde soort informatie te geven, en wie een etiket zo leest, ziet het niet langer als ontwijkend maar als wat het is: een technisch document, geschreven volgens een norm.
Wat het woord ‘natuurlijk’ werkelijk belooft
Hier zit de kloof waar het de moeite waard is bij stil te staan. In de Verenigde Staten bestaat geen formele wettelijke definitie van ‘natuurlijk’ voor cosmetica, dus het woord dat groot op de voorkant van een flesje staat, heeft helemaal geen gestandaardiseerde juridische betekenis. Een merk kan het te goeder trouw of nogal losjes gebruiken, en aan het woord alleen kunt u als koper niet zien welke van de twee. Wat u wel kunt controleren, is een certificeringskeurmerk van een instantie die eigen, vastgelegde criteria heeft opgesteld en producten daaraan toetst, onder meer Ecocert en de Soil Association, elk volgens een eigen gepubliceerde norm. Het keurmerk is het deel van de bewering dat aan een geschreven reglement is getoetst. Het woord ernaast, op zichzelf, niet. Daarmee is ‘natuurlijk’ niet zozeer een valse belofte als wel een open belofte: het beschrijft een voornemen van een merk, en de certificering, waar die bestaat, is het deel dat u echt kunt nagaan. Een flesje met zo’n keurmerk, zoals een gecertificeerd biologische rozenbottelolie, is met de hele formule getoetst aan de gepubliceerde norm van een ander, niet alleen aan het eigen etiket op de voorkant.
Lezen als gewoonte
Daar draait het eigenlijk om. Het gangbare advies behandelt een ingrediëntenlijst als een mijnenveld dat op gevaar moet worden afgezocht: snel kijken naar een handvol gevreesde namen en u veilig voelen zodra ze ontbreken. Zo wordt een kort, goed opgebouwd stukje tekst een karwei dat u uit zorg afwerkt. Het kan ook rustiger: lees de hele lijst één keer, langzaam, van boven naar beneden, voordat u iets koopt. Let op wat bovenaan staat, want dat is vooral wat u koopt. Let op de plantennamen en ontleed hun grammatica in plaats van eroverheen te lezen. Let op waar de lijst overgaat in ingrediënten onder één procent, en laat dat staartje minder zwaar wegen dan de eerste regels. Hiervoor is geen deskundigheid nodig, alleen een paar seconden extra en de bereidheid om te lezen in plaats van te scannen. Een etiket is niet meer intimiderend zodra u er één aandachtig genoeg hebt gelezen om het patroon eronder te zien. Kent u de grammatica eenmaal, dan wordt een etiket een soort korte levensbeschrijving van het flesje: hoe de ingrediënten zich in verhouding tot elkaar verhouden, welke planten zijn gebruikt, welk deel en in welke vorm, en hoeveel van de bewering ‘natuurlijk’ werkelijk is gecontroleerd door iemand anders dan het merk zelf. Die gewoonte neemt u mee naar het volgende product: het volgende natuurlijke gezichtsmasker dat u oppakt, een stuk handgemaakte zeep met een ingrediëntenlijst van zes of zeven regels, een doosje dat u uit nieuwsgierigheid pakt en terugzet omdat u het werkelijk hebt begrepen.
