In een kloosterzaal in Japan tijdens de Kamakuraperiode werd thee gedronken om monniken wakker te houden. Niet vanwege de aangename bitterheid ervan, die later populair werd in poëzie en porselein, maar omdat lange periodes van zazen vragen om een geest die niet in slaap is gevallen. De thee diende maar één doel: de aandacht in de ruimte houden. Eeuwen voordat thee een troostmiddel werd, was het een hulpmiddel om alert te blijven, en dat oudere doel is belangrijker voor de praktijk van het zetten van één kop dan welke zetgids ook die discussieert over watertemperatuur of het juiste gewicht aan theebladeren.
De monnik die de zaden meebracht
De thee die deze kloosterzalen bereikte, groeide daar niet toevallig. Van Myōan Eisai, een Japanse zenmonnik die leefde van 1141 tot 1215, wordt gezegd dat hij rond 1191, na zijn tweede reis naar China tijdens de Song-dynastie, theezaden mee naar huis bracht; bronnen verschillen enigszins over het precieze jaar, en het overzicht hier volgt het meest gangbare verhaal. Hij plantte ze en schreef enkele jaren later Kissa Yōjōki, doorgaans gedateerd rond 1211 en gerekend tot de vroegste nog bestaande boeken over thee in Japan. Hij bood het werk aan de Kamakurashogun Minamoto no Sanetomo aan, samen met thee zelf. De gemalen groene thee die Eisai introduceerde en die wordt opgeklopt in plaats van getrokken, behoort tot dezelfde traditie als de ceremoniële matcha die nu wordt verkocht. Eisai presenteerde thee niet als verwennerij. Hij zag het als een geneesmiddel voor een vermoeide geest, een heel ander uitgangspunt dan waar een moderne wellnesslijst meestal op uitkomt.
Wat “niets anders” werkelijk van je vraagt
Tal van pagina's geven je een checklist: kijk hoe de bladeren zich ontvouwen, houd de kop met beide handen vast, stel een intentie, adem. Elke stap klinkt op zichzelf verstandig, maar samen maken ze van een kop thee vijf kleine voorstellingen in plaats van één. Dat is het tegenovergestelde van wat de monniken deden. Ze richtten hun aandacht niet op vijf afzonderlijke aspecten van thee. Ze richtten hun aandacht op één ding, thee, zolang als het duurde om die op te drinken, en weigerden hun geest te laten afdwalen naar de volgende taak. Een klein belletje, of een klankschaal om het begin te markeren, kan vandaag hetzelfde bescheiden doel dienen: één geluid, en daarna concurreert er niets anders om je aandacht totdat de kop leeg is.
Rikyū's kleinere kop
Sen no Rikyū, die leefde van 1522 tot 1591, is de theemeester die het sterkst wordt geassocieerd met wabi-cha, de esthetiek die de theeceremonie terugbracht tot rustieke, onopgesmukte eenvoud. Later werd hij door de krijgsheer Toyotomi Hideyoshi opgedragen seppuku te plegen, een schrille herinnering eraan dat deze stille discipline ontstond binnen een gevaarlijke politieke wereld, niet in een vredige toevluchtsoord ervan. De vaten waaraan Rikyū de voorkeur gaf, waren bescheiden en bedoeld voor één zitmoment in plaats van een banket. Een kleine theepot, groot genoeg voor één kop en niets meer, brengt hetzelfde uitgangspunt naar een gewone ochtend: je kunt niet nog een ronde inschenken voordat je de eerste werkelijk je volledige aandacht hebt gegeven.
Eén ontmoeting, nooit herhaald
De uitdrukking ichigo ichie, “één keer, één ontmoeting”, gaat terug op een uitspraak van Rikyū, opgetekend door zijn leerling Yamanoue Sōji in de theehandleiding Yamanoue Sōji Ki uit 1588. Daarin wordt een gastheer opgedragen het bezoek van een gast te behandelen alsof het maar één keer in een mensenleven zou kunnen plaatsvinden. De bekende vierkarakteruitdrukking in haar moderne vorm wordt doorgaans toegeschreven aan de negentiende-eeuwse theebeoefenaar en feodale heer Ii Naosuke, die erover schreef in zijn verhandeling Chanoyu Ichie Shū. Hoeveel aan Rikyū toekomt en hoeveel aan de latere formulering van Ii Naosuke, wordt in de bronnen oprecht betwist. Het is daarom de moeite waard dat gewoon duidelijk te zeggen, in plaats van voor het nettere verhaal te kiezen. Wat er in beide gevallen overblijft, is geen uitdrukking die voor troost is bedacht, maar een discipline die is vastgelegd door mensen die haar daadwerkelijk beoefenden: ichigo, “één leven”, is een boeddhistische term, en de bijeenkomst die ermee wordt beschreven vindt één keer plaats en wordt niet herhaald.
Dit verdient vergelijking met een andere, volkomen eerbiedwaardige theetraditie. Bij het zetten in gongfustijl worden kleine, vaak ongeglazuurde kleipotten uit Yixing in de provincie Jiangsu gebruikt, en worden dezelfde bladeren meerdere keren kort achter elkaar getrokken, waarbij elke infusie net iets anders wordt uitgewerkt. Daar komt echte vaardigheid bij kijken, en er is niets mis mee. Maar het is een andere discipline dan die waar dit stuk over gaat. Stoppen bij één kop is geen mindere versie van gongfuzetten. Het is Rikyū's principe letterlijk genomen: deze specifieke ontmoeting mag niet worden verlengd, verbeterd of herhaald.
De ene kop zetten
De praktische versie van dit alles is kort. Kook water. Warm het vat op. Meet de theebladeren of de matcha af en zet één kop, bedoeld voor één zitmoment. Drink hem terwijl hij nog de moeite waard is om te drinken, zonder telefoon in je andere hand en zonder opnieuw naar de waterkoker te grijpen zodra hij op is. De verleiding om bij te schenken is sterk, vooral bij thee die lekker smaakte, en haar weerstaan is de hele oefening. Een tweede kop is niet zozeer een gebrek aan zelfbeheersing als wel een heel andere activiteit, die meer lijkt op drinken voor het plezier dan op de aandacht waar de monniken naar streefden. Beide zijn prima. Ze zijn gewoon niet dezelfde praktijk, en dit stuk gaat over de tweede, niet over de eerste.
De kop die niet terugkomt
Deze kop, vanochtend gezet, met het water op de temperatuur die je daadwerkelijk hebt bereikt en je aandacht waar die op dat moment werkelijk was, zal niet opnieuw worden gezet. De kop van morgen is een andere, gezet door iemand die een dag ouder is geworden en zich niet precies zal herinneren hoe deze smaakte. Dat is geen verlies om om te treuren. Het is precies wat Rikyū's leerlingen probeerden vast te leggen: een ontmoeting vindt één keer plaats, en de discipline bestaat erin haar precies dat te laten zijn, in plaats van haar te optimaliseren, te verlengen of er stilletjes twee van te maken.
