In de winter van 1848 publiceerde de Illustrated London News een gravure van koningin Victoria, prins Albert en hun kinderen, die rond een versierde boom in Windsor stonden. Het was een klein, huiselijk beeld: kaarsen aan de takken, kinderen in hun mooiste kleren, een spar binnenshuis midden in december. Binnen een paar jaar was die persoonlijke gewoonte uit het Duitse, waar ze al langer bestond, uitgegroeid tot iets wat dicht bij een Britse traditie kwam. Eén afbeelding heeft meer gedaan om de kerstboom te verspreiden dan welke preek of welk decreet ook.
Een spel van licht
De gravure werkte omdat ze precies op het juiste moment van het jaar verscheen. De winterzonnewende valt rond 21 of 22 december, de kortste dag op het noordelijk halfrond, wanneer het daglicht op zijn schaarst is en de nachten van beide kanten oprukken. Kerstdag, op 25 december, valt slechts enkele dagen na dat keerpunt. Een feest dat draait om licht, kaarsen, een verlichte boom en een vuur dat blijft branden, komt precies op het moment waarop het werkelijke daglicht alweer, bijna onmerkbaar, begint toe te nemen. Velen stellen dat de timing dit nog altijd doet, stilletjes, met of zonder gravure, ongeacht wat de datum verder met zich meedraagt.
De geleende midwinter
Rome kende in deze tijd van het jaar al een feest voordat het christendom bestond. Saturnalia eerde Saturnus, de god van de landbouw, en werd gevierd met feestmaaltijden en het versoepelen van de gewone regels. Verder naar het noorden vierden Germaanse en Scandinavische gemeenschappen Joelfeesten, een midwinterviering met eigen vuren en feestmalen, lang voordat christelijke missionarissen arriveerden. Het vroegste bewaard gebleven verslag van 25 december als datum voor Kerstmis stamt uit 336 n.Chr., tijdens de regering van Constantijn. Volgens een theorie, die soms wordt teruggevoerd op de derde-eeuwse historicus Sextus Julius Africanus, vond de conceptie van Jezus plaats op 25 maart; negen maanden later kom je precies uit op 25 december. Of de datum werd gekozen als antwoord op deze oudere midwinterfeesten, of op grond van een eigen, afzonderlijke berekening op dat moment uitkwam en er eenvoudig naast kwam te staan, wordt door historici nog altijd bediscussieerd. Beide dingen kunnen gedeeltelijk waar zijn. Wat duidelijk is, is dat een lichtfeest op het donkerste moment van het jaar niet in de negentiende eeuw begon, en zelfs niet in de vierde.
De twaalf dagen, correct geteld
De meeste mensen beschouwen Kerstmis nu als één dag, waarbij de boom wordt afgetuigd en de kerstkaarten op 27 december bij het oud papier belanden. Maar de kersttijd loopt volgens de oudere telling van 25 december tot en met 5 januari: twaalf dagen, eindigend met Driekoningenavond, de vooravond van Epifanie. Epifanie zelf, op 6 januari, markeert in de christelijke traditie het bezoek van de wijzen, het moment waarop de geschenkenbrengers eindelijk aankomen. De advent, de weken van wachten vóór 25 december, is een apart seizoen dat eraan voorafgaat; de kersttijd volgt erop en is er geen herhaling van. Wierook wordt herinnerd als een van de drie geschenken die de wijzen zouden hebben meegebracht, en hoort dus bij dit latere deel van de kalender, niet alleen bij kerstavond. Ergens onderweg krompen de twaalf dagen in tot één dag, en werd een seizoen één uitgeputte middag. Het is goed om duidelijk te zeggen dat die inkrimping niet simpelweg onzorgvuldigheid is: schooltermijnen, werkkalenders en de kosten van het twaalf dagen lang verlichten en voeden van een huishouden duwen de meeste mensen allemaal al ruim vóór 5 januari terug naar het gewone leven, ongeacht wat de oudere kalender voorschrijft.
Het lied dat geen code was
Het lied dat de meeste mensen kennen als aanduiding van die twaalf dagen verscheen voor het eerst in druk in 1780, in een Engels kinderboek met de titel Mirth Without Mischief. De melodie die tegenwoordig wordt gezongen is niet zo oud; ze werd in 1909 gearrangeerd door de Engelse componist Frederic Austin, en het is zijn versie, niet een oudere, die iedereen nu gedachteloos neuriet. Volgens een populaire theorie coderen de twaalf geschenken in het geheim een catechismus voor vervolgde Engelse katholieken: een patrijs voor Christus, een groep doedelzakspelers voor iets leerstelligs. Het is een goed verhaal. Het wordt echter, zoals factcheckers onder wie Snopes hebben vastgesteld, door geen enkel gedocumenteerd bewijs ondersteund; folkloristen beschouwen het als een verzonnen legende en niet als geschiedenis. Het kerstlied kan nog altijd worden gezongen en gewaardeerd om wat het duidelijk is: een tel-lied over een zeer gulle, zeer onpraktische geliefde, zonder dat het een geheime code nodig heeft om interessant te zijn.
Het rustig aan doen
Wie de twaalf dagen echt in acht neemt, krijgt iets anders aangereikt dan de gebruikelijke haast: de boom opzetten, hem weer afbreken en doorgaan. Een seizoen dat twaalf dagen duurt vraagt om minder intensiteit en meer herhaling, al is een volledige viering van twaalf dagen voor veel huishoudens eenvoudigweg niet praktisch, en is een kortere, compactere kerst de eerlijke, verstandige vorm die hun jaar toelaat. Waar er ruimte voor is, hoeft de geur van dennen in huis op de eerste avond niet op de derde alweer verdwenen te zijn; hij kan als een draad door de hele periode lopen, telkens verfrist in plaats van vervangen. Een kaars die elke avond op hetzelfde uur wordt aangestoken, maakt van het seizoen een kleine dagelijkse gewoonte in plaats van één luidruchtige gebeurtenis. Niet elk huishouden viert de dag op dezelfde manier: in delen van India, waar sparren en dennen niet inheems zijn, versieren sommige christelijke gemeenschappen een mangoboom of een frame van bananenbladeren en bamboe, en draagt de gewoonte met andere materialen dezelfde bedoeling uit. Glühwein op een gedeelde tafel, een of twee keer aangeboden tijdens het seizoen in plaats van alleen op de dag zelf, doet hetzelfde: hij geeft de twaalf dagen een vorm, met avonden waar mensen echt naar uitkijken in plaats van één diner dat alles tegelijk moet dragen.
Januari in, geen abrupte stop
Het seizoen eindigen met Driekoningenavond, in plaats van de dag na Kerstmis, verandert de manier waarop januari begint. Het seizoen mag echt eindigen, in plaats van te worden uitgeschakeld. Er valt iets voor te zeggen om je eigen twaalf geuren van het seizoen te kiezen en elke geur een andere avond te laten markeren, zodat de boom niet als een bijzaak wordt afgebroken, maar als de laatste, bewuste handeling van een seizoen dat helemaal is volgehouden. Wat het seizoen verliest wanneer het tot één dag wordt samengeperst, zijn niet de cadeaus of het eten, maar de langzame terugkeer van het licht die het moest markeren. Twaalf dagen, beleefd in ongeveer hun eigen tempo, geven de donkerste weken van het jaar ruimte om zich zachtjes weer naar de lente te keren.
China
India
