Vanaf 1427 begonnen inwoners van Utrecht op de avond van 5 december hun schoenen in de Sint-Nicolaaskerk neer te zetten. Volgens de daar opgetekende traditie werd er 's ochtends geld in de schoenen gevonden, dat de volgende dag aan de armen werd gegeven, op de sterfdag van een bisschop die meer dan duizend jaar eerder was overleden. De gift droeg geen naam. Dat is in het klein het hele verhaal van Sint-Nicolaas: een man over wie weinig zeker is, die vrijwel uitsluitend wordt herinnerd om wat hij naar verluidt weggaf, en om het feit dat hij dat deed zonder daarvoor erkenning te willen.
Een bisschop uit een plaats die je nog altijd kunt bezoeken
Haal de slee en de rode mantel weg en er blijft een bescheidener figuur over. Men denkt dat Nicolaas rond 280 na Christus is geboren in Patara, een stad in de Romeinse provincie Lycië, in het huidige Turkije. Hij werd bisschop van Myra, een kleine Romeinse stad in de buurt. Naar verluidt maakte hij de Grote Vervolging van 303 mee, toen Bijbels werden verbrand en priesters opdracht kregen hun geloof af te zweren of te sterven, maar bleef hij desondanks bij zijn standpunt.
Dat is ongeveer het enige wat we met enige zekerheid kunnen zeggen. De vroegste geschreven verslagen van zijn leven verschenen eeuwen na zijn dood en bevatten waarschijnlijk legendarische toevoegingen die zich in de loop van generaties van navertellen hebben gevormd, zoals dat met elk verhaal gaat dat mondeling wordt overgeleverd in plaats van opgeschreven. Myra en Patara zijn echte plaatsen op de kaart, maar over de man die naar verluidt tussen beide heen en weer trok, valt verder vrijwel niets met zekerheid te zeggen.
De gift zonder naam
Het bekendste verhaal over hem gaat over een vader met drie dochters en geen geld voor hun bruidsschatten, wat in die tijd betekende dat ze geen uitzicht hadden op een huwelijk en een reëel risico liepen in dienstbaarheid terecht te komen. Volgens het verhaal kwam de jonge Nicolaas 's nachts langs en liet hij drie zakken goud achter, genoeg om de toekomst van elke dochter veilig te stellen. Hij deed dat in het geheim, vroeg niets terug en eiste geen erkenning.
Het detail om even bij stil te staan is niet het goud. Het is de geheimhouding. Een bisschop die zijn reputatie wilde opbouwen, had de gift bekend kunnen maken, of op zijn minst kunnen laten rondgaan welk gezin was gered. Nicolaas wordt herinnerd, in het verhaal zoals dat is verteld en telkens opnieuw verteld, omdat hij voor het tegenovergestelde koos: geven zonder dat de gever bekend werd. Die rode draad loopt van een bisschop uit de vierde eeuw naar een schoen die in Utrecht werd klaargezet, doorgegeven in verschillende eeuwen en met verschillende accenten, lang voordat er een slee of rendieren aan te pas kwamen.
Een heilige die door velen werd opgeëist
Nicolaas werd door een ongewoon grote verscheidenheid aan groepen als beschermheilige gezien. Volgens de traditie werd hij de beschermheilige van Rusland en Griekenland, van kinderen, zeelieden, ongehuwde meisjes, kooplieden en pandjesbazen, en van steden als Fribourg en Moskou. Zeelieden baden tot hem voor een veilige overtocht. Kooplieden riepen zijn hulp in bij contracten. Ouders vertelden zijn verhaal aan kinderen in de enige tijd van het jaar die in het teken stond van geven in stilte.
Ongeveer drie eeuwen lang, van circa 1200 tot 1500, vervulde Nicolaas die rol in een groot deel van Europa, grotendeels zonder concurrentie: hij was verbonden met geschenken en zijn feestdag op 6 december gaf de dag zelf betekenis. Geen slee, geen rendieren, geen Noordpool. Alleen de herinnering aan een bisschop en een datum op de kalender waar mensen jaar na jaar naar terugkeerden, in verschillende landen en talen, om uiteenlopende redenen.
Sinterklaas en een aparte decemberavond
In de Lage Landen versmolt het verhaal van Nicolaas met oudere plaatselijke folklore en werd hij Sinterklaas, een figuur die specifiek verbonden is met de eerste dagen van december, niet met Kerstmis zelf. In Nederland wordt het feest al minstens zeven eeuwen gevierd, al raakte het tijdens de Reformatie op de achtergrond: katholieke gemeenschappen bleven het vieren, terwijl hervormde kerken het terzijde schoven.
Wat je van buitenaf gemakkelijk over het hoofd ziet, is dat Sinterklaas ook nu nog losstaat van Kerstmis. Nederlandse kinderen zetten in de weken voor 5 december hun schoen bij de haard of het raam, vaak met een tekening of een kort verlanglijstje erbij, en soms een wortel of wat hooi voor het paard van Sinterklaas. Tot in de jaren 40 vonden ze het cadeau zelf op de ochtend van 6 december, de eigenlijke feestdag. De viering is sindsdien naar voren geschoven, naar de avond ervoor, maar de kern is onveranderd: een dag die op zichzelf wordt gevierd, los van wat er drie weken later komt.
De overtocht naar Nieuw-Amsterdam
Nederlandse kolonisten namen Sinterklaas in de zeventiende eeuw mee naar Nieuw-Amsterdam en introduceerden zijn naam en de traditie op een ander continent. In december 1773 en opnieuw het jaar daarop berichtte een New Yorkse krant dat groepen Nederlandse families bijeen waren gekomen om de sterfdag van Sint-Nicolaas te herdenken: een kleine aanwijzing dat de traditie nog steeds werd gevierd, aan de andere kant van de oceaan.
De figuur die uit die overgeplante traditie voortkwam, had veel te danken aan twee mannen die tientallen jaren na elkaar werkten. In 1809 publiceerde de schrijver Washington Irving een satirische geschiedenis van New York, waarin Sinterklaas herhaaldelijk voorkomt, afgebeeld als een gezette Nederlandse burger met een lange witte kleipijp, meer als een buurman dan als een heilige. Daarna beschreef een anoniem Amerikaans gedicht uit 1823, getiteld "A Visit from St. Nicholas", hoe hij op kerstavond arriveerde in een slee, getrokken door vliegende rendieren. Dat ene gedicht veranderde de hele vorm van het verhaal: de datum verschoof van 6 december naar kerstavond, en de slee, de rendieren en de nachtelijke aankomst werden vastgelegd in een vorm die sindsdien nauwelijks is veranderd. Tientallen jaren later tekende illustrator Thomas Nast de omslagen en illustraties voor de kerstnummers van Harper's Weekly tussen 1863 en 1886. Zo gaf hij de figuur het gezicht en het met bont afgezette pak die in de reclame van de volgende eeuw zouden voortleven.
Wat zes december nog steeds vraagt
Ergens in die lange overdracht van Myra naar Utrecht en vervolgens naar New York raakte de oorspronkelijke datum bedolven onder een luidruchtigere. Hij is er nog altijd voor wie hem wil vieren: 6 december, in veel huishoudens herdacht als de sterfdag van de heilige, stiller dan Kerstmis en met minder verplichtingen. Een schoen bij de deur op de avond van de vijfde. Tegen de ochtend een klein cadeautje erin. Geld dat op een plek terechtkomt waar het goed kan doen, zonder dat iemand het ziet.
Niets hiervan staat los van de moderne complicaties die elk seizoen van cadeaus geven met zich meebrengt. Sinterklaas gaat tegenwoordig gepaard met zijn eigen commerciële kalender, etalages en tradities waarover wordt gediscussieerd. De stille aansporing in de kern van het verhaal bestaat naast dat alles, niet erboven. Wat zeven eeuwen heeft standgehouden, is de aansporing onder het gebaar, dezelfde als in het verhaal van de drie dochters: geef zonder dat iemand hoeft te weten dat jij het was. Een bisschop die erkenning wilde, had alle kans die te krijgen, zowel in het verhaal over het goud dat door het raam werd gegooid als in de kerkelijke archieven, die hem als weldoener van Utrecht hadden kunnen noemen. De legende leeft voort dankzij de huishoudens die dat steeds weer afsloegen.
Op een donkere avond in december kan een klein belletje bij de deur of een stokje wierook met frankincense en mirre dat zachtjes opbrandt, dat stille uur een vorm geven. Niet meer dan een manier om te markeren dat deze avond anders wordt doorgebracht dan de rest. Of een huishouden nu iets gebruikt of niet, de oude aansporing blijft overeind: zoek iets om apart te leggen voor iemand die nooit zal weten van wie het kwam, en laat dat genoeg zijn.
India
