Een klein cadeau kan twee kanten op gaan, en het Japans heeft voor elke richting een eigen woord. Het Engels niet. Die leemte in het woordenboek is een nuttig vertrekpunt om na te denken over wat een klein cadeau echt de moeite waard maakt om te geven, in plaats van alleen om in te pakken.
De twee namen voor een klein cadeau
In het Japans heet een klein cadeau dat je meeneemt wanneer je bij iemand thuis op bezoek gaat een temiyage. Een klein cadeau dat je na een reis voor iemand meeneemt, meestal een regionale specialiteit die per stuk is verpakt zodat die gemakkelijk onder familieleden of collega's kan worden verdeeld, heet een omiyage. Beide zijn bescheiden, meestal eten of een klein voorwerp, en beide zouden in het Engels worden teruggebracht tot het ene woord ‘cadeau’. Maar de taal houdt ze uit elkaar omdat ze iets bijhoudt waar het Engels geen onderscheid voor maakt: welke kant het voorwerp op beweegt, naar een bezoek toe of ervan terug, en wat die richting wil zeggen.
Waarom de richting de betekenis verandert
Een temiyage zegt: bedankt dat ik er mocht zijn. Een omiyage zegt: ik dacht aan je toen ik weg was. Op tafel zien ze er vergelijkbaar uit, en dezelfde doos snoep zou aannemelijk voor beide doelen kunnen dienen, maar de betekenis verandert afhankelijk van wie aankomt en wie net is teruggekeerd.
De gewoonte van omiyage is niet precies te dateren, maar wordt vaak teruggevoerd op pelgrims die naar heilige shintoschrijnen reisden, waaronder de Grote Ise-schrijn (Ise Jingu) een van de vaakst genoemde is, en is goed gedocumenteerd vanaf de Edoperiode (1603 tot 1868). Pelgrims die de reis maakten, brachten amuletten, sakebekers of andere religieuze voorwerpen mee voor de mensen thuis die hadden geholpen de reis te bekostigen maar zelf niet konden gaan. Het cadeau was in die zin een soort bewijs: ik ben er geweest, dit heb ik daar gevonden, en jij bent een van de redenen dat ik kon gaan.
Het woord zelf draagt een deel van dit idee in zijn structuur: het combineert miyage, een term voor lokale producten, met het eerbiedige voorvoegsel o-. Hoe rechtstreeks die structuur teruggaat op offergaven bij schrijnen, wordt door etymologen betwist. Sommigen verbinden haar direct aan pelgrimssouvenirs, anderen zien haar als een latere toevoeging aan een alledaags woord voor lokale goederen. Maar de associatie bestaat al lang genoeg dat ze niet definitief hoeft te worden beslecht om bruikbaar te zijn. Wat zowel temiyage als omiyage in feite bijhouden, is aandacht: of de gever genoeg heeft opgelet om een voorwerp te kiezen dat niet zomaar door een ander te vervangen is.
De weg die Hiroshige stad voor stad in kaart bracht
Japan heeft hier nog een woord dat de moeite waard is om te kennen: meibutsu, letterlijk ‘beroemd ding’, de term voor eten, snoep of ambachtelijk product dat kenmerkend is voor een bepaalde regio. Elk van de 47 prefecturen van het land heeft zijn eigen erkende meibutsu, en het woord raakte tijdens de Edoperiode ingeburgerd, nadat de Tōkaidō-hoofdweg Edo, het huidige Tokio, via 53 poststeden met Kioto verbond, waarbij elke stad bekendstond om een bepaalde lokale specialiteit. De kunstenaar Utagawa Hiroshige legde veel van deze steden en hun meibutsu vast in zijn houtblokserie uit de jaren 1830, De drieënvijftig stations van de Tōkaidō. Zo veranderde hij de weg, stad voor stad, in een soort register van waarvoor het de moeite waard was om ergens te stoppen en wat een reiziger er redelijkerwijs van mee naar huis kon nemen.
In tegenstelling tot een westers souvenir, een woord dat uit het Frans voor ‘zich herinneren’ is geleend en doorgaans voor jezelf wordt gekocht, werden meibutsu-producten en de omiyage die ervan werden gemaakt specifiek gekozen om weg te geven. Dat is het detail waar je bij stil moet staan: een regionale specialiteit bewijst haar waarde niet doordat ze in het algemeen leuk is, maar doordat ze onmiskenbaar ergens vandaan komt of onmiskenbaar voor iemand bestemd is. Diezelfde logica geldt voor een cadeau dat je op een gewone dinsdag koopt, ver van een schrijn of pelgrimsroute: het is de moeite waard om te geven naarmate het specifiek is, niet naarmate het indrukwekkend is.
De test die adviesrubrieken overslaan
De meeste adviezen over kleine cadeaus blijven steken bij ‘ken de persoon’ of ‘maak het attent’, wat waar en tegelijk nutteloos is, omdat het je niet vertelt wat je moet doen wanneer je in een winkel staat en nog vijftien minuten hebt om te beslissen. Stel in plaats daarvan deze scherpere vraag: had dit exacte voorwerp naar werkelijk iedereen op mijn lijst kunnen gaan?
Als het antwoord ja is, is het cadeau opvulling met een strik eromheen. Het kan aangenaam zijn en zelfs goed gemaakt, maar het heeft geen richting. Een cadeau dat de moeite waard is om te geven, zakt meestal bewust voor die test: het had eigenlijk alleen naar deze persoon kunnen gaan, van dit bezoek, na deze specifieke reis.
Dit alles is niet pas nuttig als je naar Japan reist, en er hoeft geen schrijn of snelweg achter te zitten. De volgende keer dat je bij iemand thuis op bezoek gaat, terugkomt van een reis of gewoon een klein bedankje wilt geven, is de vraag dezelfde die een reiziger op de Tōkaidō beantwoordde zonder het te beseffen: zegt dit voorwerp iets over deze specifieke persoon, of zou het net zo goed geschikt zijn geweest voor de volgende naam op de lijst?
Misschien vind je dit ook leuk
Een paar dingen uit de winkel, hier aangeboden als opties en niet als illustraties van iets hierboven: palo-santo-wierook, getrommelde rozenkwartsstenen, een amethistenarmband en een wierookhouder van mangohout. Of een van deze dingen bij een bepaalde persoon past, is een vraag die alleen jij kunt beantwoorden, en dat is precies het punt van alles hierboven.
