Een wierookstokje draagt twee soorten informatie met zich mee: hoe het ruikt en wat er daadwerkelijk in is verwerkt. Salie en citrus is een van de oudste combinaties in het assortiment, verkocht van tempelstalletjes tot balies van spa's, en bijna nooit toegelicht.
Elke december persen kwekers langs een smalle strook van de Ionische kust van Italië, bij Reggio Calabria, de schil van een kleine, bittere sinaasappel die commercieel slechts op enkele andere plaatsen wordt geteeld. De olie die tijdens die oogst vrijkomt, is scherp, groengoudkleurig en subtiel bloemig, en geeft al drie eeuwen geur aan eau de cologne, thee en wierook. Dat is de ene helft van de geur. De andere helft is waar de verwarring meestal begint.
Een stokje met het etiket "salie en citrus" doet de meeste kopers denken aan de licht grijsgroene bladeren die in een bundel worden samengebonden en tijdens een smudgingritueel worden verbrand. Maar de plant die waarschijnlijk in dat stokje zit, is vermoedelijk nooit gegroeid in het chaparralgebied waar de rituele salie voorkomt. Drie verschillende planten delen het Engelse woord "sage", en welke ervan je daadwerkelijk in je hand hebt, bepaalt wat het voorwerp voor je werkelijk is.
Drie planten, één naam
De geslachtsnaam Salvia komt van het Latijnse salvare, "genezen" of "redden", en alle drie de planten dragen die stam in zich. Salvia apiana, witte salie, groeit in het wilde chaparral en droge struikgewas van Zuid-Californië en Baja California. De Chumash gebruiken de bladeren en stengels traditioneel als voedsel, en de Cahuilla oogsten traditioneel het zaad voor pinole en pap en zetten van de wortel thee die wordt gebruikt bij de postpartumzorg; verschillende stammen gebruikten ook het zaad, in het oog geplaatst, om een vreemd vuiltje te helpen verwijderen, een gebruik met een merkwaardige Europese tegenhanger in het zaad van muskaatsalie, dat precies voor hetzelfde doel werd gebruikt.
Salvia officinalis is de gewone mediterrane tuinsalie, de soort die in keukenpotten door heel Europa groeit; de Grieken en Romeinen associeerden haar met wijsheid en een heldere geest, passend bij haar genezende naam. Salvia sclarea, muskaatsalie, komt oorspronkelijk uit het noordelijke Middellandse Zeegebied en wordt al lange tijd in de Provence geteeld. Het medicinale gebruik ervan is al in de vierde eeuw v.Chr. vastgelegd door Theophrastus, en opnieuw in de eerste eeuw n.Chr. door Dioscorides en Plinius de Oudere. De Nederlandse naam muskaatsalie verwijst naar het Latijnse clarus, "helder" of "lichtgevend", en in de middeleeuwen stond de plant bekend als oculus Christi, het oog van Christus, vanwege het gebruik als oogspoeling. In tegenstelling tot haar twee verwanten bevat muskaatsalie geen thujon, de mild psychoactieve verbinding die in zowel witte salie als gewone salie voorkomt.
Kort gezegd: een in de winkel gekocht stokje met salie en citrus is in de overgrote meerderheid van de gevallen geparfumeerd met olie van muskaatsalie of gewone salie, en helemaal niet met de witte salie uit het Californische chaparral.
De citrushelft: een kuststreek in Zuid-Italië
De bergamot is ontstaan als een spontane mutatie van een citroen of bittere sinaasappel en werd voor het eerst geïdentificeerd in de omgeving van Reggio Calabria. Daar wordt hij al minstens sinds de achttiende eeuw commercieel geteeld, en Calabrië wordt tegenwoordig algemeen beschouwd als de belangrijkste bron van bergamotolie ter wereld. De olie wordt nog altijd uit de schil geperst, vroeger met behulp van een natuurlijke spons, tijdens de wintermaanden waarin wordt geoogst, hoewel er ook elders kleinere commerciële boomgaarden zijn, onder meer in Ivoorkust, Argentinië en Brazilië; geen daarvan komt qua omvang in de buurt van Calabrië. In 1709 wordt Johann Maria Farina, een in Italië geboren parfumeur die zich in Keulen had gevestigd, gecrediteerd voor het creëren van de eerste Eau de Cologne, die deels rond die olie was opgebouwd. Hij vernoemde haar naar zijn aangenomen stad en bezorgde bergamot haar eerste grote bekendheid ver van de kust waar de vrucht groeide; de naam die hij koos werd uiteindelijk het algemene woord voor elke frisse citrus-kruidengeur, een merkwaardig tweede leven voor een Calabrische oogst. Diezelfde olie is de reden waarom Earl Grey-thee ruikt zoals hij ruikt.
Bergamot maakt deel uit van een bredere citrusfamilie die een winkel tegenwoordig afzonderlijk verkoopt, van één flesje Essentiële citroenolie tot een uitgebreider assortiment citrusoliën, elk met een eigen versie van dezelfde helderheid die driehonderd jaar geleden voor het eerst vanuit Calabrië naar het noorden reisde.
Hoe het stokje daadwerkelijk wordt gemaakt
Wierook maakt al jaren deel uit van mijn dagelijkse praktijk, en de vraag hoe het stokje in mijn hand daadwerkelijk was gemaakt, is er een waar ik langzaam bij ben uitgekomen. Veruit de meeste commerciële wierook ter wereld, ook mengsels van salie en citrus, wordt in India met de masalamethode met de hand gerold: een pasta van natuurlijke gom, houtskool en geuroliën wordt met de hand rond een bamboekern aangebracht. Vrijwel elk stokje dat onder die omschrijving wordt verkocht, inclusief de wierookstokjes met salie en citrus die de meeste schappen vullen, wordt op deze manier gemaakt. Dat is een productielijn die volledig losstaat van een losse smudgebundel, een ongebonden bundel gedroogd blad zonder kern. In gewone taal worden beide "salie" genoemd. Ze worden in verschillende landen, door verschillende handen en met volledig verschillende technieken gemaakt, en het is de moeite waard te weten welke je daadwerkelijk vasthoudt.
Wat de geur zou dragen
Niets van deze geschiedenis verhindert dat salie en citrus iets kunnen betekenen. De Grieken en Romeinen grepen naar salie als symbool van helderheid en een kalme geest, passend bij de genezende betekenis die in haar eigen naam besloten ligt, en citrus is al lange tijd de geur waar mensen naar grijpen wanneer ze willen dat een ruimte of moment lichter aanvoelt. Een traditie kan een intentie bieden zonder een uitkomst te beloven: de geur draagt een oude associatie met helder denken, en degene die het aansteekt, bepaalt of dat een kwaliteit is die hij of zij het moment wil laten dragen. Het stokje doet dat werk niet uit zichzelf. Wat de ruimte verandert, is de pauze voordat je de lucifer aansteekt, niet de rook zelf.
Bewust kiezen
Muskaatsalie en gewone tuinsalie zijn landbouwgewassen die met dat doel in de Provence en rond de Middellandse Zee worden geteeld, net zoals lavendel of tijm. Witte salie is anders: veel van wat de bredere markt bereikt, wordt nog altijd in het wild geoogst in het oorspronkelijke chaparralgebied, en de groeiende vraag heeft bij botanici en sommige inheemse gemeenschappen tot een gedocumenteerde zorg geleid over de druk die dit legt op wilde populaties van Salvia apiana. Een losse smudgebundel die uit die wilde voorraad afkomstig is, brengt andere overwegingen met zich mee dan gekweekte muskaatsalie of tuinsalie die doelbewust voor wierook wordt geteeld. Een klant die over dat verschil wil nadenken, kan smudgestokjes vinden die gewoon worden verkocht als wat ze zijn, in plaats van onder een vagere benaming te vallen. De citrushelft roept niets vergelijkbaars op: bergamot is al lang vóór Farina haar ooit bottelde een gekweekt Calabrisch gewas geweest, en wordt elke winter geperst uit fruit dat precies voor dit doel wordt geteeld.
De meeste wierook wordt zonder erbij na te denken aangestoken, een van de vele gewoonten in een dag die er vol van zit. Weten wat je daadwerkelijk in je hand hebt, maakt van dat halve moment waarin je een lucifer aansteekt iets dat meer op aandacht lijkt dan op routine. Dat is klein. Maar uiteindelijk is het ook het enige deel van het ritueel dat werkelijk aan jou was om te doen.
