In de Mahamewna-tuinen in Anuradhapura, op de droge vlakte van Sri Lanka, staat een vijgenboom achter een gouden hek, dag en nacht bewaakt. Pelgrims komen met witte bloemen en blijven lang staan zonder iets te zeggen. Het is geen replica en geen symbool dat voor het effect is geplant. Volgens zijn eigen vastgelegde geschiedenis groeide hij uit een stek van de boom waaronder Siddhartha Gautama zou hebben gezeten tot hij bereikte wat boeddhisten bodhi noemen, ontwaken. De stek reisde in de derde eeuw v.Chr. van India naar Sri Lanka, gedragen door de boeddhistische non Sanghamitta Theri, gestuurd door haar vader, keizer Ashoka, en aangeboden aan de Sri Lankaanse koning Devanampiya Tissa. Met meer dan 2.300 jaar staat hij te boek als de oudste levende door mensen geplante boom ter wereld met een bekende plantdatum. Hij doorstond stormschade aan zijn takken in 1907 en in 1911, en een aanval door een vandaal in 1929, en hij staat er nog steeds, nog steeds omheind, nog steeds bezocht. Die continuïteit, meer dan welke datum op de kalender ook, is waar Bodhi-dag iemand eigenlijk op wil laten letten.
Wat de dag markeert
Bodhi-dag valt op 8 december en herdenkt de dag waarop Siddhartha Gautama bodhi, verlichting, zou hebben ervaren onder een pipalboom (dezelfde soort als de vijg in Anuradhapura, Ficus religiosa) aan de oever van de rivier de Neranjana in Bodh Gaya. Volgens de overlevering had hij al jaren in ascese doorgebracht en die opzijgezet, met het voornemen te blijven zitten tot hij de wortel van het lijden had gevonden. Het woord bodhi komt van een Sanskriet- en Pali-werkwoord dat ontwaken betekent, en de boom wordt daarom soms de Bodhiboom genoemd: hij is genoemd naar wat er onder hem gebeurde, niet andersom.
De vaste datum in december hoort vooral bij de zentradities van Japan, waar de dag Rohatsu heet, wat eenvoudig de achtste dag van de twaalfde maand betekent. Hij kwam op de gregoriaanse kalender terecht toen Japan in het Meiji-tijdperk de westerse tijdrekening overnam. Andere mahayanatradities in Oost-Azië houden de viering op verschillende momenten tussen de winterzonnewende en het maannieuwjaar, en het theravadaboeddhisme, dat in een groot deel van Sri Lanka en Zuidoost-Azië wordt beoefend, viert de dag helemaal niet apart: daar valt de verlichting van de Boeddha samen met Vesak, dat op één dag ook zijn geboorte en dood herdenkt. Er is geen vaste datum die alle boeddhistische tradities delen, en die verscheidenheid is het waard om vast te houden in plaats van glad te strijken. Ze zegt iets waars over hoe één gebeurtenis verschillend kan worden gevierd door mensen die haar allemaal serieus nemen.
De week voor de dag
In zenkloosters zijn de dagen voor Rohatsu geen rustige voorbereiding. Het is de zwaarste week van het oefenjaar. De Rohatsu-sesshin begint doorgaans rond 1 december en duurt ongeveer een week, met als hoogtepunt de poging om in de nacht voor de 8e zonder slaap tot de ochtend te blijven zitten, zoals Siddhartha dat zou hebben gedaan. De zendo is meestal onverwarmd. De meditatie kan het grootste deel van dag en nacht duren, slechts kort onderbroken. Monniken en leken die meedoen spelen geen verhaal na om het verhaal; ze toetsen in hun eigen lichaam hoe lang stilte werkelijk vol te houden is, en wat er met de geest gebeurt ergens voorbij het punt waarop die wil stoppen.
Bijna niemand die dit leest houdt zo'n schema aan, en het doel van deze beschrijving is niet om een kleinere inspanning daarbij te laten verbleken. Het is om te laten zien waar de dag eigenlijk uit bestaat: geen verhaal over het geduld van een ander, maar een concrete, herhaalbare handeling, namelijk iets langer blijven zitten dan prettig is. Alles wat volgt in een Rohatsu-week is in feite één aanwijzing, zeven dagen en één lange nacht herhaald: blijf.
Iets langer blijven
Dat is het deel van Bodhi-dag dat overal mee naartoe kan. U hebt geen zendo, geen sesshin en zelfs geen vaste traditie nodig om er iets wezenlijks uit te halen. De aanwijzing laat zich verkleinen zonder haar vorm te verliezen: als u gaat zitten om te mediteren, of gewoon om stil te zijn, blijf dan een paar minuten langer dan het moment waarop u denkt dat u klaar bent. Geen uren. Niet zonder slaap. Gewoon langer dan de gewoonte die er vroeg een eind aan wil maken.
Om die reden, meer dan om welke andere ook, houd ik mijn eigen japa-beoefening aan. Een mala in de hand geeft de geest een vaste plek om naar terug te keren als hij afdwaalt, en het tellen zelf wordt een stil tegenargument tegen te vroeg stoppen. Als het helpt om een japamala binnen handbereik te hebben, is dat gewoon een hulpmiddel voor dezelfde aanwijzing die de Rohatsu-monniken veel langer volhouden: blijf iets langer dan u van plan was. Sommige avonden steek ik wierook aan voordat ik ga zitten, niet omdat de kamer naar iets bijzonders moet ruiken, maar omdat het aansteken een duidelijke grens trekt tussen de bezigheden van de dag en de paar minuten aandacht die volgen, en wierook voor een paar minuten stilte doet die kleine, specifieke taak goed. U kunt ook één regel uit een tekst langzaam lezen, of gewoon met open ogen zitten en naar één voorwerp in de kamer kijken tot de neiging om op de klok te kijken voorbij is. De vorm doet er minder toe dan het blijven.
Wat langer meegaat dan wie daar zat
De boom in Anuradhapura helpt hier omdat hij het blijven zichtbaar maakt over een veel langere tijd dan één nacht. Eén middag stilte van een ander, bijna vijfentwintig eeuwen geleden, heeft nog steeds een levende nakomeling waar mensen naartoe reizen om bij te staan. Sanghamitta Theri bracht geen verhaal naar Sri Lanka. Ze bracht een echte tak, die werd geplant en uitgroeide tot de boom in de Heilige Stad Anuradhapura, een UNESCO-werelderfgoed waar mensen op volle-maandagen nog altijd offergaven brengen. En hij heeft verzorging nodig gehad, niet alleen eerbied: stormschade aan zijn takken in 1907 en opnieuw in 1911, een aanval door een vandaal in 1929, en door dat alles heen staat de boom er nog steeds, nog steeds omheind, nog steeds bezocht. Niets daaraan vraagt u iets in het bijzonder te geloven. Hij blijft er gewoon, zoals de aanwijzing om iets langer te blijven zitten beschikbaar blijft, lang nadat degene die haar als eerste volgde er niet meer is. U hebt niet per se 8 december nodig, geen vijgenboom en geen klooster, om het ene bruikbare uit deze dag te halen: een avond, een paar vrije minuten en de bereidheid om niet op te staan zodra de eerste neiging daartoe komt.
Ga zitten, of staan, of knielen als dat voor u natuurlijker is. Laat de kamer worden zoals een rustig einde van een decemberavond er bij u thuis werkelijk uitziet, of dat nu een brandende kaars is, een kop met iets warms of gewoon de lamp wat lager. Als u ergens in huis een plankje met kristallen en stille voorwerpen hebt, laat het dan precies zijn wat het al is: een plek waar uw aandacht vanzelf terechtkomt, niets groters dan dat. Blijf dan een paar minuten langer dan u van plan was. Dat is de hele beoefening, en het is, op zijn eigen kleine manier, dezelfde die de boom in Anuradhapura al heel lang stil in ere houdt.
India
Nepal
