Diwali draagt zijn eigen aanwijzingen in zijn naam. Het woord komt van het Sanskriet dipavali: dipa, een lamp, en avali, een rij of reeks. Een rij lampen. Geen stemming, geen metafoor voor licht tegenover duisternis in abstracte zin, maar een letterlijke beschrijving van kleine aarden of metalen houders die op een rij worden gezet, waarbij elke lamp een droog oppervlak, een schone pit en een vaste hand nodig heeft. Voordat je een rij lampen kunt hebben, heb je een geschikte plek nodig om ze neer te zetten. Die praktische vereiste, meer dan welke leerstelling ook, vormt de kiem van de schoonmaak die in huishoudens op het hele subcontinent en daarbuiten aan Diwali voorafgaat.
Diwali ki safai
In het Hindi heeft dit gebruik een eigen naam: Diwali ki safai, de schoonmaak voor Diwali. Die verschilt zowel in omvang als in timing van gewoon huishoudelijk werk. In plaats van een wekelijkse opruimbeurt wordt ze meestal verspreid over een paar dagen tot enkele weken vooraf, kamer voor kamer en kast voor kast, in de volgorde die een huishouden praktisch vindt. Volgens de traditie moet alles wat nog niet is schoongemaakt uiterlijk op Dhanteras worden gedaan, de dag waarop de vijfdaagse Diwali-periode begint; in sommige regio's worden huizen dan ook gewit, naast het vegen en afnemen. Het festival loopt van de dertiende dag van de donkere helft van de maanmaand Ashvina tot en met de tweede dag van de daaropvolgende lichte helft, in de maanmaand Karttika, wat volgens de gregoriaanse kalender meestal ergens eind oktober of in november valt.
Waarom de pujaruimte meestal als eerste aan de beurt is
Vraag de meeste huishoudens welke kamer in deze schoonmaakperiode als eerste aandacht krijgt en het antwoord is vaker wel dan niet: de kleinste, de pujaruimte, het mandirhoekje, soms niet meer dan een plank. Beeldjes en ingelijste afbeeldingen worden afgenomen, lampen opgepoetst, pitten vervangen, olie of ghee aangevuld, en alles wat zich daar in de loop van het jaar ongemerkt heeft verzameld - een losse munt, een oude kalender, een bloem die te lang is blijven liggen - wordt opgemerkt en verwijderd. Dit is een veelvoorkomend patroon en geen vaste regel; huishoudens verschillen in hoeveel van de bredere schoonmaak vóór of na het opruimen van het altaar gebeurt, en sommige behandelen vanaf het begin elke kamer met evenveel zorg. Maar het hoekje waar daadwerkelijk lampen zullen worden aangestoken, trekt meestal als eerste de aandacht, simpelweg omdat het binnenkort gebruikt wordt. Enkele huishoudens gebruiken dit moment om heilige beelden en beeldjes binnen te brengen die op een geschikte plek hebben gewacht, al herontdekken de meeste mensen gewoon wat ze daar al bewaren.
Lakshmi Puja
Op de avond van Lakshmi Puja leeft in veel huishoudens het geloof dat Lakshmi, godin van voorspoed, die nacht door de wereld trekt op zoek naar huizen om binnen te gaan. Deuren en ramen worden geopend, diya's worden langs vensterbanken en balkonranden gezet, en het huis wordt van binnenuit verlicht. Dit is een wijdverbreid geloof en geen bewering van dit artikel over hoe de wereld werkt; per familie verschilt het hoe letterlijk het wordt opgevat en hoe uitgebreid de viering wordt. Wat in veel huishoudens wel overeind lijkt te blijven, is een praktische aanname: een opgeruimd en verlicht huis wordt als gastvrijer beschouwd dan een huis dat dat niet is, en de safai van de voorafgaande dagen wordt in veel tradities gezien als het voorbereiden van de grond voor die ontvangst, niet als een afzonderlijke klus. Zodra de kamer is opgeruimd, is een beetje wierook voor de pas schoongemaakte kamer een van de kleine, alledaagse manieren waarop mensen markeren dat een ruimte van opslagplek in een schrijn is veranderd.
Waar de traditie zich vertakt
Dit is nergens één vast script dat overal identiek wordt uitgevoerd, en het is de moeite waard duidelijk te benoemen waar de traditie zich vertakt. Het festival draagt afhankelijk van de regio twee namen: Diwali of Divali in het noorden, en vaker Deepavali in het zuiden, een verschil in taal en niet in geloof. In Bengalen wordt dezelfde nieuwe maan die elders in het teken staat van Lakshmi, gewijd aan Kali Puja. In veel huizen wordt Ganesha samen met Lakshmi geëerd, niet in haar plaats. Bij veel handels- en koopmansgemeenschappen is dit de periode waarin traditioneel nieuwe kasboeken worden geopend, waarmee het festival evenzeer met handel als met het huis wordt verbonden. Diwali is een belangrijk festival binnen het hindoeïsme, het jainisme en het sikhisme, en ook sommige boeddhistische gemeenschappen vieren het, elk met hun eigen redenen en vaak hun eigen versie van het verhaal achter de lichten. Zelfs de legende die aan de nacht wordt verbonden, verschilt per regio: in het ene verhaal keert Rama terug naar Ayodhya, in een ander wordt Narakasura verslagen. Geen van beide mag worden gepresenteerd als het enige ware verhaal van een festival dat in een groot geografisch gebied daadwerkelijk op verschillende manieren wordt gevierd.
Een hoek die wordt onderhouden, niet alleen opgeruimd
In mijn huis in Bengaluru houd ik de meeste avonden een lamp brandend op een kleine plank, met daarnaast wierook en binnen handbereik dezelfde mala die ik voor japa gebruik. Niets eraan is dramatisch. Meestal kost het maar een paar minuten: de plank afnemen, de pit controleren, een tijdje zitten. Wat Diwali doet in een huishouden dat al een dergelijke gewoonte heeft, is voor één nacht zichtbaar maken wat het hele jaar stilletjes alledaags is geweest. De rij lampen is geen voorstelling die uit het niets wordt opgevoerd; het is de dagelijkse aandacht die kort tot haar volle intensiteit wordt opgevoerd. Een diya zelf is niets exotisch: een aarden, koperen of zilveren lamp met een katoenen pit in olie of ghee, die in hindoeïstische, sikhistische, jainistische en boeddhistische praktijken ook buiten dit ene festival wordt gebruikt. Wat de Diwali-avond anders maakt, is niet het voorwerp maar het aantal lampen dat tegelijk wordt aangestoken, en het feit dat een kamer in de loop van meerdere dagen is voorbereid om dat licht te kunnen dragen.
Als er één gedachte is die de moeite waard is om hieruit mee te nemen, dan is het dat de schoonmaak nooit echt om netheid op zichzelf ging. Het gaat erom een ruimte gereed te maken om aandacht te ontvangen, of die aandacht nu komt van een gast, een godin of simpelweg van je eigen blik die terugkeert naar een hoek waarvan je hebt besloten dat die ertoe doet. Sommige huishoudens houden kandelaren voor de verlichte vensterbank klaar voor precies deze ene avond per jaar; andere gebruiken elke avond dezelfde plank en dezelfde kleine lamp, en Diwali is simpelweg de avond waarop die gezelschap krijgt. Hoe dan ook, de rij lampen heeft een schone plek nodig om te staan, en dat is altijd de volledige aanwijzing geweest.
